MAROKKO

Marokko is de laatste maanden in het nieuws door de "affaire Diouri'.

In een nog te verschijnen boek laat deze in Frankrijk woonachtige Marokkaanse auteur zijn licht schijnen over koning Hassan. Niet alleen beschrijft hij in geuren en kleuren de persoonlijke rijkdom van de vorst, maar ook beschuldigt hij hem van handel in cocaïne. Dit stond de koning niet aan, en hij zette Frankrijk onder druk om Abdelmouen Diouri uit te leveren. Frankrijk leek toe te geven, maar ten slotte werd de schrijver "slechts' het land uitgezet. Gelukkig maar, want het meest recente rapport van Amnesty International over Marokko, Zand over Marokko? Dertig jaar zwijgen over de mensenrechten (Amsterdam 1991), beschrijft hoe het vele andere politieke tegenstanders van de koning is vergaan. Martelingen, verdwijningen en detentie zonder vorm van proces zijn in Marokko aan de orde van de dag.

Op terreinen waar de positie van de koning niet in het geding is, valt de laatste tijd in Marokko evenwel een opmerkelijke liberalisering te bespeuren. In naam is Marokko een islamitische staat, maar men doet er alles aan om aansluiting te vinden bij het Westen. In de boekwinkels van Rabat en Casablanca blijkt dit bijvoorbeeld uit de vele boeken die de positie van de vrouw in Marokko tot onderwerp hebben.

Vrouwen in Marokko hebben altijd al een voorsprong gehad op vrouwen uit andere islamitische landen. De vader van koning Hassan, Mohammed V, ijverde al in de jaren veertig voor onderwijs aan vrouwen. Hij drong er bij zijn dochters op aan geen sluier te dragen, te studeren en deel te nemen aan politieke activiteiten. Dit voorbeeld deed volgen. Desondanks hebben ook Marokkaanse vrouwen nog een grote achterstand in opleiding en beroepskansen: 78 procent van hen is analfabeet - tegen 55% mannen. Vrouwen spelen geen rol in de politiek en de werkeloosheid onder vrouwen is twee maal zo groot als onder mannen. In het land bestaan geen officiële hit-lijsten van de meest verkochte boeken, maar van recente publikaties over vrouwen-problematiek is wel een geïmproviseerde top-zes samen te stellen.

1. Abderrazak Moulay R'chid: La femme et la loi au Maroc, Edition Le Fennec, Casablanca. Dit boek vormt onderdeel van de serie Collection Femmes Maghreb 2000, die onder redctionele leiding staat van Fatima Mernissi en als motto voert dat ""mannen en vrouwen samen zullen moeten werken aan de toekomst''.

2. Corps au féminin, onder redactie van Aicha Belarbi, Le Fennec. De artikelen in dit boek zijn tweetalig, Arabisch-Frans.

3. Fassi Nouzha: Le Ressac, in de serie "écritures arabes' van L'Harmattan. Dit boek behandelt de positie van de vrouw tussen traditie en moderniteit.

4. Soumaya Naamane-Guessous: Au-delà de toute pudeur. La sexualité feminine au Maroc, Ed. Eddif, Casablanca.

5. Michéle Kasriel: Libres Femmes du haut-Atlas?

6. Souad Filal: L'incontrôlable désir, Eddif. Over anticonceptie in Marokko in verleden en heden.

De boeken zijn op één na allemaal in het Frans. Daardoor kunnen ze slechts gelezen worden door een zeer geprivilegeerde en beter gesitueerde groep vrouwen en gaan ze eigenlijk voorbij aan de doelgroep. Aan de andere kant zijn het allemaal Marokkaanse vrouwen die de boeken geschreven hebben, zodat ze op z'n minst een trend aangeven.

Het meest gelezen werk van de lijst is het boek van Soumaya Naamane-Geussous dat nu al zeven drukken heeft gehaald. Aan de basis van Au-delà de toute pudeur (Voorbij alle schaamte; het Arabische woord is "hchouma', dat ook taboe betekent) staat een enquête onder tweehonderd vrouwen in Casablanca. Deze vrouwen kregen vragen voorgelegd over hun leven: hun jeugd, hun leven als echtgenote of alleenstaande vrouw, hun leven als moeder en hun beleving van seksualiteit. Naast deze praktijk van het dagelijks leven beschrijft Naamane-Guessous tevens de voorschriften in de islam en de wetgeving die de positie van de Marokkaanse vrouw bepalen.

Het blijkt dat zij vanaf het moment van haar eerste menstruatie wordt bestookt met verboden, wordt opgesloten in huis en slechts gesluierd en onder begeleiding de straat op mag. Bovendien wordt de vrouw van jongs af aan geleerd te gehoorzamen aan de man. Angstvallig wordt over haar maagdelijkheid en de reputatie van de familie gewaakt. Voor de meeste vrouwen is seksualiteit een pijnlijke huwelijksplicht die slechts de voortplanting dient.

Opvallend is dat een groot aantal van deze beperkingen van de vrijheid van de vrouw oorspronkelijk geen voorschriften zijn uit de Koran maar historisch gegroeide islamitische traditie is. Maar in Marokko, ver verwijderd van Mekka, is de rol van de islam nooit heel erg dominant geweest. Het is daarom dat juist in dit land steeds meer vrouwen zich kunnen onttrekken aan de rol die het geloof hen toewijst. Dit wordt duidelijk uit een vergelijking van de ervaringen van vrouwen van verschillende leeftijden.

Vooral meisjes die het is toegestaan naar school te gaan, krijgen meer mogelijkheden om hun eigen leven in te richten. Zij komen in contact met de buitenwereld, met mannen en vrouwen van hun eigen leeftijd. Zij zijn beter ingelicht over hun rechten en zijn beter in staat in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Ook op het gebied van seksualiteit zijn ze beter op de hoogte en hebben ze een grotere kans hun verlangens te uiten en te bevredigen. Voorbij alle schaamte.

De "vrouwen-kwestie' in Marokko vormt een reactie op en is gestimuleerd door het Franse feminisme. Dat heeft altijd veel aandacht gehad voor de positie van de vrouw in andere culturen. Daarbij zag men zich geplaatst voor het probleem dat men andere culturen wilde respecteren, maar tegelijkertijd moest afwijzen wegens de evidente onderdrukking van de vrouw. Het is daarom een goede zaak dat de Marokkaanse vrouwen nu zelf hun strijd tegen de onderdrukking voeren. Voor hen geldt dit Westerse dilemma niet. Het is alleen te hopen dat de emancipatie niet beperkt blijft tot de beter opgeleiden. Maar dan zal men waarschijnlijk naar andere middelen moeten grijpen dan naar boeken.