Verhalen van Fleur Bourgonje; Opgewekt vergeten

Fleur Bourgonje, De verstoring. Verhalen. Uitg. Meulenhoff, 153 blz. Prijs ƒ 29,50.

In de nieuwe bundel van Fleur Bourgonje had bijna elk verhaal kunnen fungeren als titelverhaal. Keer op keer wordt er een evenwicht verstoord of een leven ontregeld. Wie niet geboeid wordt door deze verhalen zal zich dan al gauw beklagen over de eenvormigheid of misschien zelfs de eentonigheid van de thematiek, zoals men dat in het geval van Achterberg ook heeft gedaan. Wie er wel door wordt meegesleept, zal het liever hebben over de sterke thematische samenhang, niet alleen van deze verhalen onderling maar van het hele werk van Fleur Bourgonje. Variatie is er overigens genoeg, zowel in de personages als in de plaats van handeling. Nu eens staat een bejaarde Nederlandse weduwe centraal, dan weer een groepje archeologen in Chili of een paar eters in een armzalig Italiaans hotelletje of een volkomen uitgedroogde vrouw die Inca-beeldjes beitelt.

Bovendien komen er in de bundel nieuwe thema's en motieven naar voren die reliëf geven aan het hoofdthema. De meeste personages, bijna allemaal vrouwen, worden voortgedreven door hun herinneringen aan een verleden waarin hun leven verstoord is en proberen zich los te maken van het verleden en alles te vergeten. De een ziet de onmogelijkheid daarvan in en legt zich erbij neer, een ander gaat koppig door met haar verzet. Meestal hebben die herinneringen te maken met het verlies van een geliefde. In het verhaal uit Chili, "Pisagua', roept een meisje van zestien opgetogen dat ze nu alles van vroeger vergeten is en opnieuw wil beginnen: “Alles vergeten wat ik weet en helemaal overnieuw beginnen met denken.” Ze wil rustig en onbezorgd leven zoals de vrouwen en kinderen in het dorp. “Je kunt niets vergeten”, zegt een archeoloog met de akelige stem van de rede. “Alles wat je tot nu toe hebt gezien en beleefd, sleep je met je mee.” Er is trouwens geen sprake van onbezorgd leven in het dorp en de illusie van het meisje wordt al gauw verstoord als er lijken van opstandelingen tegen de dictatuur worden gevonden.

Circus

Het mooist komen de thema's van verstoring en vergeten samen in het titelverhaal, dat zich afspeelt in het Italiaanse hotelletje. De eters zitten te wachten op het circus dat elk jaar de loomheid van het dorp onderbreekt. Alle drie zitten ze opgesloten in hun verleden tot hun maal onderbroken wordt door de binnenkomst van een onbekende vrouw. Lucia, een onvruchtbare, manke oudere vrouw, denkt "Jeugd, Schoonheid, Leven'. De oude Carlo die eten nog het enige belangrijke vindt, wordt gebiologeerd, vergeet zijn nagerecht en loopt met een dichtregel in zijn hoofd op haar af. John de Canadees, die denkt dat de vrouw wel een Engelse zal zijn, hoopt het van Carlo te kunnen overnemen. Wat de drie niet weten is dat de onbekende vrouw doelloos op reis is om de herinneringen aan haar man die zelfmoord heeft gepleegd te ontlopen. In haar gedachten is geen enkele ruimte voor de drie die haar aanstaren.

In een samenvatting is het onmogelijk recht te doen aan de spanning die zich tussen deze mensen ontwikkelt, elk met hun herinneringen aan een leven dat op een klip is gelopen. Tegen beter weten in hopen ze dat de onderbreking iets nieuws zal opleveren. Er gebeurt niets en de enig echte onderbreking blijft het circus dat toch ook deel is van de sleur. De spanning in dit verhaal wordt opgevoerd door de summiere, bijzonder effectieve manier waarop we ingelicht worden over wat er in de onbekende vrouw omgaat. Het verhaal is gebouwd op twee stemmen, die van de verteller, en een tegenstem van de vrouw.

Ook in het laatste verhaal, "Landleven', horen we twee stemmen: de stem van een man die ondervraagt en die van een vrouw die antwoord geeft. “Waarom ruil je het goede voor het slechte?” wordt er gevraagd. Waarom prefereer je de stinkende stegen van de stad boven de geur van bloemen, en de chaos boven de regelmaat en de stilte? De vrouw antwoordt dat ze in de buitenlucht had leren liegen en in de ongerepte natuur was geslagen als ze de waarheid zei. De ondervrager beschuldigt haar van heiligschennis en hoogmoed en verraad, maar de vrouw “geeft haar voeten bevel de richting uit te gaan van labyrinten en ongeloof”. Dat lijkt op een vrije keuze maar in wezen is het de erkenning van een gedrevenheid die met kiezen weinig te maken heeft. Ook in "Pisagua' keerden de vrouw en haar minnaar terug naar de stad en de opstand die ze ontvlucht waren “omdat we wisten dat daar ons leven lag.” Noem het vrije keus, maar de keus was al bepaald voor er nog gekozen kon worden.

Ontrouw

Verstoring, chaos en vergeten vormen ook de kern van "Het talent van Vera'. De vrouw verdenkt haar man van ontrouw maar weet in haar hart dat ze haar eigen ontrouw op hem projecteert. Haar leven is ontregeld doordat ze zich eenmaal heeft laten gaan met een andere man van wie ze nu zwanger is. Wanhopig probeert ze de chaos in zichzelf te ontlopen: “Als ze haar man en het kind en haar ouders maar vóór bleef. Als ze maar sneller was. Harder schreeuwde. Niets meer voelde. Alles vergat.”

Niet alle verhalen in de bundel hebben dezelfde kracht als de genoemde.

Een verhaal als "De verjaardag' is tamelijk voorspelbaar en "De weg naar huis' is nogal wijdlopig. Er wordt ook wel eens uitleg gegeven waar die niet nodig is. Als er in het titelverhaal staat dat Lucia zich plotseling door het leven bedrogen voelde, kijkt niemand daar van op want dat wisten we allang. Maar over het algemeen is de stijl juist bondig, onversierd en doeltreffend. Een ongelukkig zinnetje als: “Plotseling vulde Carlo's leven zich met perspectief' is een uitzondering.

Er is wel gezegd dat het werk van Fleur Bourgonje te somber is. Het is waar dat de meeste van haar verhalen in mineur staan, maar het is ook waar dat een opgewekt verhaal zeer deprimerend kan zijn en een treurig juist opwekkend, als het intelligent, vakkundig en meeslepend is. Voor de verhalen van Fleur Bourgonje geldt het laatste.