Jan Commandeur T-m 13 oktober in Collection ...

Jan Commandeur T-m 13 oktober in Collection d'Art, Keizersgracht 516 Amsterdam. Di. t- m za. 13-17u. Juul van den Heuvel T-m 9 okt. in Galerie Brinkman, Rozenstraat 59 Amsterdam. Di. t-m za. 12-18u. Ger van Elk T-m 20 okt. in galerie De Expeditie, Leliegracht 47 Amsterdam. Di. t-m za. 14-18u.

Jan Commandeur

Wie schildert er nu nog abstract-expressionistisch? We kennen die stroming, waartoe onder meer het werk van Willem de Kooning wordt gerekend, uit het Amerika van de jaren vijftig. Wie denkt daar tegenwoordig nog iets aan toe te kunnen voegen, heeft wel lef. Jan Commandeur (1954) schildert in beweeglijke streken en dikke lagen olieverf. De term "abstract-expressionistisch' is eigenlijk niet helemaal meer van toepassing op zijn doeken. Sinds zijn vorige expositie bij Collection d'Art in 1989 is zijn werk "landschappelijker' geworden. Het landschap sluimerde steeds al, maar is nu om zo te zeggen aan de oppervlakte gekomen. Uit de vele lagen verf in uiteenlopende, soms contrasterende kleuren doemt bij voorbeeld een bloesemtak op die aan Van Gogh herinnert. In een werk als Whispering Winds zijn eigenlijk geen vormen te zien die je kunt herleiden tot de natuur. Vreemde, bijna onhandige uitstulpsels strekken zich over het hele doek uit. Commandeur maakt nooit schetsen naar de natuur, hij schildert uit de herinnering en in die zin zijn zijn "landschapjes' een soort "Stimmungsbilder', die meer een emotie overdragen dan een aan de werkelijkheid ontleend beeld.

Late Afternoon lijkt met zijn vele tinten rood en oranje wel een bosbrand en in Landes IV tot en met VI schijnt het landschap opgetild door een storm. Landes II en III zijn minder geslaagd, juist omdat de voorstelling niet langzamerhand uit de verf te voorschijn komt maar kringels of balken over de duidelijk herkenbare landschapjes heen zijn gezet. Hier is het alsof Commandeur een min of meer realistisch tafereel achteraf onherkenbaar heeft willen maken. Hier ontbreekt de geheimzinnige werking van zijn andere doeken. Commandeur, die eind jaren zeventig op Ateliers '63 zat en al schilderde toen dat nog niet opnieuw in de mode was, kreeg in 1981 de Koninklijke Subsidie. Tien jaar later blijkt er geen catalogus van zijn werk te bestaan omdat het weinig is vertegenwoordigd in museumcollecties. Wie weet wordt hij opgemerkt nu er weer "naar de natuur' geschilderd wordt, al is die werkwijze en de nonchalance van de After Nature-groep, precies tegenovergesteld aan de verinnerlijking en concentratie waarmee Commandeur te werk gaat.

T-m 13 oktober in Collection d'Art, Keizersgracht 516 Amsterdam. Di. t- m za. 13-17u.

Juul van den Heuvel

Kent u ze nog, de vosjes Loos? Die intens gemene broertjes die Bruintje Beer het leven zuur maakten wanneer zij maar konden? Boven hun mensenkinderen-lichaampjes grijnsden hun vossekoppen je onaangenaam tegemoet vanuit die vooroorlogse stripboeken. Juul van den Heuvel (1959) schildert mensenlichamen met dierenkoppen: wolf of vos (dat is vaak niet goed te onderscheiden) en af en toe een katachtig beest. De vosjes Loos lijken geportretteerd in Hermanos (broers), alleen betreft het hier een een drieling in plaats van een tweeling.

Van den Heuvel wekt welbewust de kinderwereld tot leven, zoals ook blijkt uit een geschilderd ganzenbordspel en doeken waarop prikpoppen verschijnen. Dat zijn van die poppen die je uit een vel papier moest knippen en waarvan de afzonderlijke lichaamsdelen vervolgens aan elkaar gespeld werden. Eentje is een zelfportret: de kunstenares zelf als pop met een kattekop en een palet met penselen. In Juego (spel) komt de mens-is-wolf-betekenis van deze half menselijke, half dierlijke wezens naar voren; we zien een sluw kijkend ouderpaar omringd door kinderen met achterbakse tronies.

Een naakte dame in klassieke pose, maar alweer met een wolvekop bevat kunsthistorische verwijzingen. Kon ik hierin nog wel iets amusants ontdekken, de tweeluiken Adam en Eva, in een Rubensachtige stijl - het paar heeft natuurlijk ook weer dierenkoppen - vind ik nogal flauw. Zo is er de laatste jaren al te vaak en te functieloos geciteerd uit de kunsthistorie. Vooral in de serie De Vier Jaargetijden blijkt bovendien hoe slecht het realistische schilderen Van den Heuvel afgaat. De vrouwen die Lente, Zomer etcetera symboliseren zijn houterig en anatomisch niet erg vakkundig geschilderd terwijl de hen omringende vegetatie er naëf-onhandig uitziet. Juist omdat er de laatste tijd vaak opzettelijk slecht geschilderd wordt, onttrekt dat gebrek aan vaardigheid zich aan kritiek. Maar het maakt het kopiëren naar oude meesters wel een beetje lachwekkend.

T-m 9 okt. in Galerie Brinkman, Rozenstraat 59 Amsterdam. Di. t-m za. 12-18u.

Ger van Elk

Een overzicht van de grafiek van Ger van Elk, van 1975 tot en met 1991, geeft een goed beeld van de veranderde thematiek in zijn werk. Het bekende The Symmetry of Diplomacy uit 1975 toont twee heren in pak, elk angstvallig op het uiteinde van een lange bank gezeten, in argwaan naar elkaar toegekeerd. Zoals dikwijls in het oeuvre van Van Elk heeft hij hier een dubbel zelfportret gemaakt. Het onderwerp heeft iets jongensachtigs: het belachelijk maken van de politieke omvangsvormen. Ook speels, maar geserreerder is de serie Pets van begin jaren tachtig. Foto's van een hond, een baby en een kat zijn gezeefdrukt en bedekt met gekleurde spikkels of hier en daar ingekleurd. De "portretten' lijken een beetje op die in een familie- of poëzie-album, maar toch worden ze kleine ikonen.

Er hangen in galerie De Expeditie vier nieuwe werken die in de eigen drukkerij zijn gemaakt. Paal 120 Durgerdam ademt een surrealistische sfeer: we kijken van onderaf tegen een paaltje dat in het gras verankerd is. Als onze blik omhoog zweeft, zien we drie verfspatten die dienst doen als wolkjes. Western Stylemasters is gebaseerd op een gelijknamige serie schilderijen en verwijst naar zeventiende-eeuwse Hollandse portretschilders. Gehuld in zwarte kleren met de karakteristieke hoed en kanten kraag zijn twee notabelen (weeshuisbestuurders, kooplieden?) om een tafel gegroepeerd. Ook onder die dekmantel gaan twee zelfportretten van Van Elk schuil.

T-m 20 okt. in galerie De Expeditie, Leliegracht 47 Amsterdam. Di. t-m za. 14-18u.