Het rode vlak

Van de Wetering, wordt er steeds bij verteld, was betrokken bij de restauratie van de Nachtwacht, het heiligste schilderij van Nederland. De suggestie is dat zo'n topdeskundige er, wat betreft Barnett Newman, dan wel niet ver naast zal zitten. Toch wel.

Een schilderij van Rembrandt leeft van, onder andere, zijn handschrift. Dat is niet het belangrijkste maar het geeft wel een mooie sier aan het oppervlak. Het schilderij van Newman heeft een andere conceptuele oorsprong. Eigenlijk is het een sterk immaterieel werk dat aan het oog verschijnt als een mirage. De kwestie van het handschrift doet zich daar alleen maar voor als een sentimenteel probleem. Het schilderij had ook opnieuw kunnen worden geschilderd. Als de kunstenaar nog geleefd had, had hij dat waarschijnlijk gedaan. Nu is het, heb ik begrepen, door de restaurator vernieuwd - maar door een restaurator, die, hoor ik van een collega, eerder het vertrouwen had van Barnett Newman zelf en die ook kapotte schilderijen van Elsworth Kelly heeft opgeknapt, een gelijksoortig probleem. De maker was daarover tevreden.

Hans Locher zegt dat Amerikanen de neiging hebben schilderijen te restaureren tot wat hij "reproduktiekwaliteit' noemt. In hun esthetische opvattingen speelt net als in hun kunst, van Newman via Judd tot Jeff Koons, de perfectie een belangrijke rol. Ze hebben Mondriaans gerestaureerd tot ze bijna nieuw waren. In Europa voelen we meer voor het fragiele van kunst; het gevoel van tere vergankelijkheid moet ook in restauraties bewaard blijven. Ook de waardering voor Kurt Schwitters is in Europa daarom altijd veel groter geweest dan in Amerika, waar ze zijn kunst eigenlijk te slordig vinden. In de architectuur staan de glanzende gebouwen van Richard Meier tegenover de handwerkelijke stijl van Aldo Rossi. Zulke verschillen in esthetisch geloof zijn uiterst relevant. Daarom was er alles voor te zeggen dat een Amerikaans schilderij op een Amerikaanse manier moest worden gerestaureerd. Rembrandt-specialisten die al jaren roepen dat Rembrandt vooral in de context van zijn eigen tijd moet worden bekeken en beoordeeld, moeten dat toch kunnen begrijpen.

Het is dus denkbaar dat restaurator Goldreyer perfecte kleurvlakken kan maken die mooier zijn dan Newman of Kelly het zelf zouden kunnen - en het is zelfs denkbaar dat ook de kunstenaars daarmee zouden instemmen. Donald Judd laat beelden van gelakt metaal in een Zwitserse precisiewerkplaats maken, de beste plek ter wereld. Toch zijn de sculpturen onmiskenbaar van Judd. Evenzo is ook het door restauratie vernieuwde schilderij van Newman nog steeds van de meester.