Uitzonderingsbepaling maakt Greenaway en Kümel Kalfkandidaten

UTRECHT, 26 SEPT. De elfde Nederlandse Filmdagen worden vanavond afgesloten met de uitreiking van de Gouden Kalveren. Voor het eerst sinds jaren is er geen live-televisieuitzending: geen van de zendgemachtigden wilde daarvoor het geld op tafel leggen. Alle aandacht wordt nu in de publiciteit weggetrokken naar de vraag of bekroning van de televisieserie Bij nader inzien of van door buitenlanders geregisseerde films als Eline Vere en Prospero's Books iets omineus zegt over de kwaliteiten van de eigen speelfilmproduktie.

Het reglement van de Filmdagen verbiedt opname in competitie van door niet in Nederland woonachtige regisseurs gemaakte films. Harry Kümel en Peter Greenaway voldoen geen van beiden aan die eis, maar er is ook nog een bepaling die het Algemeen Bestuur in staat stelt uitzonderingen op de regel toe te laten, als de film een belangrijke bijdrage levert aan de Nederlandse filmcultuur. Twee keer werd die bepaling dit jaar toegepast, en alle twee de films werden genomineerd.

Intussen valt het succes van de Filmdagen niet alleen af te lezen aan de kwaliteit van de lange speelfilms. Er gingen weer meer dan honderd korte films en documentaires in première, waarvan het overgrote deel onopgemerkt bleef in de festivalverslagen. Een kleine greep uit wat is blijven liggen levert enkele films op die beter verdiend hadden.

Een Kalfnominatie voor de documentaire Hartseer Land van Saskia Vredeveld zou bij voorbeeld terecht geweest zijn. De in Kaapstad geboren, nu Nederlandse Vredeveld maakte twee jaar geleden voor de VPRO drie documentaires onder de titel Heimwee naar Zuid-Afrika. Diezelfde liefde voor haar vaderland spreekt ook uit de nieuwe film, een portret van extreem-rechts in de Boerenrepubliek. Ze neemt de racisten van de Afrikaner Weerstandsbeweging serieus en werd daardoor als eerste filmer toegelaten in hun paramilitaire opleidingskampen, in hun huizen en tijdens hun vergaderingen. Het wordt meer dan duidelijk dat deze gewapende minderheid niet voetstoots zal capituleren voor het beleid van De Klerk, die als een verrader beschouwd wordt.

Een paar jaar geleden zou het maken en vertonen van een dergelijke film als Nederlandse produktie ondenkbaar zijn geweest. Nog steeds zullen fanatieke tegenstanders van apartheid moeite hebben met Vredevelds keuze af te zien van moreel commentaar en de woorden en daden van de geportretteerden voor zichzelf te laten spreken. Plichtmatige verontwaardiging zou echter afbreuk gedaan hebben aan de zuiverheid van deze onthullende documentaire.

In de categorie ultrakorte huisvlijt frappeert de film De kip en het lam (Mengen en roeren, die Han Hoezen maakte. De titels vermelden achter zijn naam regie, camera, geluid, montage en kok. Het is dus een echte eenmansproduktie, opgenomen in Hoezens keuken, die op originele wijze de totstandkoming van een maaltijd tot een avontuur maakt. Een stokbrood rijst loodrecht op uit de onderkant van het kader, spruitjes dansen in de frituurpan en de stukken paprika vliegen in het rond. Simpeler kan het haast niet, maar als pretentieloze vingeroefening valt het filmpje licht te verteren.

Goed viel in Utrecht de lokaal geproduceerde korte film Loose Hair van Marianne Ostengen, een chaplineske zwijgende komedie in zwart-wit over een pruikenmaker en een meisje. De vormgeving is briljanter dan de inhoud, en desondanks is het geen slecht debuut.

Kees Hin, enkele jaren geleden het onderwerp van een retrospectief van de Filmdagen, lijkt weinig geïnspireerd te zijn door de opdracht een documentaire te maken over het hergebruik van het terrein van het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam-West. Huishoudens van steen laat willekeurige aspecten zien van het wonen en werken op het WG-terrein, met een wat zware nadruk op de bontheid van allochtoon Amsterdam. Het meest geslaagd zijn nog de verwerkte archiefbeelden uit de periode dat er nog een ziekenhuis stond. Het gebruik van schilderijen van Jan Steen zorgt voor fraaie plaatjes en beeldgrapjes, maar de betekenis ervan voor het thema van de film komt slecht uit de verf.