Pronken met hartzeer op een vloertje niet groter dan een krant

Voorstelling: Tyrannie der Hulpverlening van Fernando Pessoa door De Tijd-Discordia. Tekst: Paul Pourveur naar "Gedichten" van Fernando Pessoa. Vertaling: August Willemsen; muziek: Frederic D'Haene; vormgeving: Jan Joris Lamers; spelers: Frieda Pittoors en Lucas Vandervost. Gezien 25-9 De Brakke Grond, Amsterdam. Te zien t-m 5-11 aldaar. Daarna tournee.

Wat is er nog toe te voegen aan de vertaling en bezorging door August Willemsen van het poëtisch werk van de Portugese dichter Fernando Pessoa? Een toneelvoorstelling met hedendaagse muziek? Een acteur en actrice die, staand op een natte houten vloer die gaandeweg opdroogt, in een dramatiserende wisselwerking Pessoa's teksten zeggen? Ja. Eigenlijk staan ze niet onmiddellijk op die natte vloer; hun voeten zijn gevangen binnen de omlijsting van een uitgevouwen krant. Achter hun rug twee platen metaal, op de plaats gehouden door contragewichten. Links een bandrecorder met grote spoelen die, in plaats van kalm en gelijkmatig met de tekst mee te draaien, af en toe op tilt slaan en vliegensvlug doorschieten, dan weer vertragen.

Frieda Pittoors als actrice en Lucas Vandervost als acteur in deze hommage of, laat ik zeggen, "verbeelding" van Pessoa, geschreven door Paul Pourveur, hebben iets bijzonders. Zij acteren beiden lucide, speels, ogenschijnlijk niet-dramatisch en terloops. Frieda Pittoors vertolkt de muze van de dichter, die zich aandient in de gedaante-met-hoed van Lucas Vandervost. Maar hoe hoger de wieken van de poëzie hem dragen, des te straffer spreekt ze hem toe een open oog te bezitten voor de dingen die zijn zoals ze zijn. Zonder tierelantijnen. Ze zegt eenvoudigweg: "Schoonheid is een woord voor iets dat er niet is." In mijn oren klinkt zo'n uitspraak als een klok. Ik beet zowat het puntje van mijn tong af uit een merkwaardig soort jaloezie dat ik zelf nooit op die even heldere als verlossende uitspraak ben gekomen, terwijl er altijd wel iets in mijn gedachten is dat cirkelt rond dat geheim van schoonheid.

Poëzie op de toneelvloer is altijd een tartende onderneming. Het mag geen declamatie worden, evenmin anekdotische illustratie. Pessoa blijkt bij uitstek geschikt voor het dramatiseren op toneel, want hij bediende zich van zoveel verschillende namen voor evenzovele dichterlijke gestalten, dat het panopticum van personages dat de naam "Pessoa" oproept al een drama in zichzelf is.

Frieda Pittoors kan op een gegeven moment nog zo laconiek de dichter van repliek dienen, er is iets in haar waardoor ze zich mateloos tot hem voelt aangetrokken. Maar hij beantwoordt haar liefde niet: ze klimt in hem als in een oude boom, slaat haar armen om zijn stam en takken, en moet omlaag glijden. Ze gaat te gronde aan vergeefs verdriet: de scheiding tussen fictie en werkelijkheid, tussen haar droom van vervulde liefde en zijn droom van noodzakelijk onvervulde liefde terwille van het dichterschap, wordt haar ondergang. De dichter dicht over de liefde, hij veinst en geurt en pronkt met hartzeer: tegelijk weet hij dat alles wat hem drijft het gedicht is. Niets anders. Het gaat niet om de liefde, het gaat om het abstracte beeld van liefde mits de creatie daarmee is gebaat.

Een gruwelijker dilemma is eigenlijk niet voorstelbaar. Toch was de voorstelling licht en helder, dwingend tot luisteren. Een harp, fluit en percussie brachten onderwijl een compositie ten gehore van Frederic D'Haene. De intervallen waren even duizelingwekkend als de sprongen die de toehoorder moest nemen om de vele schijngedaanten van Pessoa te volgen. Niet zo lang geleden las ik ergens de uitdrukking "het ik is onredbaar". Daaraan refereert deze voorstelling over Pessoa. Het "ik' is zo reddeloos dat de enige oplossing erin schuilt het eigen ik in vele gestalten op te splitsen. Dat gaat niet vanzelf, daartoe is drama vereist. Gespeeld door Frieda Pittoors en Lucas Vandervost is zulk drama als een spel tussen leven en dood, gespeeld op een vloertje ter grootte van een krant. De persoonlijke strijd wint het van het onmetelijke decor van de wereldgebeurtenissen.