ONBERISPELIJK MEESTERWERK VAN JOHAN VAN DER KEUKEN; Gezichten in de hoofdrol

Face Value Regie: Johan van der Keuken. Amsterdam, Alfa 3; Den Haag, Filmhuis; Nijmegen, Cinemariënburg.

Om meerdere redenen is de hoge kwaliteit van Johan van der Keukens Face Value - die het Gouden Kalf voor de beste documentaire vanavond nauwelijks meer kan ontgaan - iets om bijzonder verheugd over te zijn. Telkens als een nieuwe film van Johan van der Keuken niet helemaal oplevert wat je ervan gehoopt had, kost het moeite om die teleurstelling te verwoorden. In de eerste plaats omdat het niet eenvoudig is over zijn werk te schrijven: de onderwerpen en de intensiteit van zijn blik lenen zich nu eenmaal slecht voor woorden. Maar ook als Van der Keuken vastloopt in een steriel discours, wijsneuzerige dialectiek of gewoon het intrappen van open deuren, valt niet te loochenen dat hij een unieke figuur blijft, de internationaal hoogst aangeschreven Nederlandse documentarist. Eens moest er toch een onberispelijk meesterwerk uitkomen, zoals nu Face Value.

In zijn voorgaande film Het masker keerde Van der Keuken al voorzichtig terug naar de zuiverheid van zijn vroege werk, de onopgesmukte, door de cinéma vérité beïnvloede observatie van tijdgenoten, zoals indertijd Beppie of Big Ben (Webster).

In Face Value, opgedragen aan de eind vorig jaar overleden Ed van der Elsken, de fotograaf die Van der Keuken in 1955 stimuleerde tot het maken van het fotoboek Wij zijn 17, wordt de cirkel weer gesloten. Hoezeer die fotografische blik ook van invloed geweest moge zijn, Face Value is geen verzameling bewegende foto's. Gezichten spelen wel de hoofdrol, niet altijd in close-up, en soms afgewisseld door andere beelden. De gezichten behoren aan Europeanen in 1990, vooral verzameld in Praag, Berlijn, de voormalige DDR, Londen, Nederland, Marseille en Luik. De titel geeft al aan dat de gezichten bedrieglijk kunnen zijn en niet altijd de complexe realiteit weerspiegelen. In dit voor de Europese geschiedenis belangrijke jaar, dat een overgang markeert naar de tegengestelde tendensen van eenwording en groeiend nationaal bewustzijn, en het faillissement uitgesproken werd van de door Van der Keuken aangehangen marxistische maatschappijopvatting, is de dubbelzinnige titel Face Value een nuttige aanduiding.

De signering van de film, waarin Van der Keuken zelf het motto aangeeft, is traditioneel niet het sterkste moment van de film. Het is dit keer een zelfportret zonder bril, vlak na het begin van Face Value, waarin het beeld onscherp wordt en de mededeling “Ik kan niet zien zonder bril” niet bepaald zinvoller wordt door de toevoeging “Zonder bril kan ik niet zien”. Het duurt maar kort, meer dan lang genoeg om te begrijpen dat dit een film wordt over kijken en focus.

De rest van de twee uur durende documentaire is een ononderbroken visuele tractatie. Associatief springt Van der Keukens camera dwars door Europa. Als inleiding zien we Tsjechische kinderen zich verkleden in historische kostuums: het is het openen van het doek met het adagium “Kleren maken de man”; het spektakel kan beginnen.

Dat neemt het karakter aan van een kaleidoskoop, die onder veel meer een Oostduits bruidspaar en hun fotograaf, Engelse polospelers, Franse moslims en een Belgische welzijnswerkster bevat. Midden in de film staat een blokje dat op verschillende manieren de vreemdelingenhaat behandelt. Er komen ook bekende mensen in beeld, onder wie de presidenten Mitterrand en Havel, minister Van den Broek in het crisiscentrum van Buitenlandse Zaken, maar ook de vader van de filmer, die Van der Keuken al eens eerder een filmrol toebedeelde, en Ed van der Elsken, prachtig vastgelegd in een vitale strijd tegen de dood.

In een recent interview met het Amsterdams Kunstkanaal legde de regisseur uit dat hij het kader van zijn beelden ter discussie wil stellen. Hij experimenteerde al met die opvatting in de korte workshop-film The Unanswered Question. De camera zwenkt en ademt als een levend organisme, dat zich af en toe uitrekt en over de rand kijkt. Soms zijn die bewegingen zelfs onbeheerst en wreed, zoals wanneer de camera koningin Elisabeth opmeet, plotseling duikend naar de koninklijke voeten.

Van der Keuken schuwt ook geen brutale, retorische montage-effecten. Van beelden van gulzige levensgenieters, gefilmd tijdens een landdag van het Franse Front National, culminerend in een demagogische toespraak van Jean-Marie Le Pen, snijdt cutter Jan Dop plotseling naar de serene rust van een vier meiherdenking, naar vertrouwen wekkende, ernstige calvinistische koppen. Een vergelijkbare overgang is die van een Praags zigeunerkoortje, rommelig opgesteld in een te kleine kamer, naar matrozen die in Den Helder naar de Golf vertrekken, zwaaiend aan de reling.

Omdat Face Value zo'n weldadig open film is, blijft er ruimte voor de toeschouwer om deze manipulaties te interpreteren en er zijn eigen conclusies aan te verbinden.

Alleen het op één na laatste bedrijf is van een dwingende zwaarte, die wel uitstekend in de compositie past. Het toont gedetailleerd de dwangarbeid van een bevalling, die ook verlossing genoemd kan worden. Het moment dat de baby naar buiten komt, altijd een bijna onverdraaglijke aanblik in een documentaire, komt Face Value ook tot een emotionele ontlading. De epiloog laat beelden zien van een zonsondergang op zee, en zelfs dat cliché over de eeuwige cyclus van leven en dood is meer dan acceptabel in de context van een film, die werkelijk compleet en uitputtend lijkt te zijn.

Toen Jan Blokker Van der Keuken eens, naar aanleiding van de montage-overgang in De nieuwe ijstijd van rijke Peruvianen naar zich in de modder wentelende varkens "platte marxistische retoriek' verweet, verdedigde de regisseur zich op een wijze die ook op Face Value van toepassing is: “Ik weet ook wel dat ik om een optimaal effect te bewerkstelligen bij intelligente kijkers meer bereik met ironie en understatement. Maar ik ben me er van bewust over de schreef te gaan, ik wil soms juist plat zijn”.

Face Value is een gewaagd experiment van klassieke eenvoud. Het is waarschijnlijk de meest complete Van der Keuken-film en zeker de beste Nederlandse documentaire van de afgelopen jaren.