"Kroatië reikt tot aan de Drina'

ZAGREB, 26 SEPT. “Wij zullen niet rusten voordat Kroatië tot aan de Drina reikt”, zegt Dobroslav Paraga aan het graf van zijn "vriend', Ante Paradzik, “vermoord”, zegt hij, door “vijanden van Kroatië”. Hij noemt de namen van de schuldigen niet, maar ieder van de ongeveer drieduizend aanwezigen hier op het Mirogoj-kerkhof in de Kroatische hoofdstad Zagreb weet wie hij bedoelt. President Franjo Tudjman gold in dit extreem-rechtse, extreem-nationalistische milieu toch al als een verrader van de Kroatische natie, maar nu is hij ook nog gebrandmerkt als de moordenaar van Paradzik, de vice-voorzitter van de Kroatische Partij der Rechten (HSP) en leider van de HOS-militie. De officiële verklaring, dat Paradzik door de politie is beschoten toen zijn auto bij Zagreb doorreed bij een politiecontrole, vindt hier weinig geloof.

Als je niet zou weten wie hier vandaag begraven wordt, zou je niet zeggen dat hier de grootste bedreiging verzameld is van de positie van de democratisch gekozen president Tudjman, en van het internationale imago van Kroatië als een beschaafde, Europees georiënteerde staat. Op hetzelfde moment waarop de door een heuse Kroatische bisschop geleide begrafenis wordt afgesloten met een eresalvo van een peloton HOS-mannen, weerklinkt ook een salvo aan de Drina, zeggen de mannen van de HSP. Want de Drina, nu een rivier in Servië, ziet de HSP als de enige juiste oostgrens van Groot-Kroatië.

Zover reikte ook de "Kroatische Onafhankelijke Staat' (HND), de onder Duitse auspiciën tijdens de Tweede Wereldoorlog bestaande Kroatische staat, waarop de HSP zich, zij het discreet, beroept.

Die HND is in veel opzichten een lastige hypotheek uit het verleden voor het nieuwe Kroatië, dat zich van Joegoslavië wil losmaken. Het Kroatië van de lokale "Führer' Ante Pavelic, dat zich zeer ijverig toonde in het systematisch uitmoorden van Serviërs, joden en zigeuners, is een van de belangrijkste argumenten waarmee de bewapende Serviërs in Kroatië hun wens tot afscheiding onderbouwen. De huidige Kroatische regeringspartij, de HDZ, stelt zich op het standpunt dat er geen overeenkomsten zijn tussen het huidige, democratische Kroatië en de vroegere fascistische staat.

Maar tegelijkertijd hebben sommigen binnen de HDZ, onder wie Tudjman zelf, zich begeven in pogingen om de misdaden van Pavelic en de zijnen in een gunstiger daglicht te plaatsen - bijvoorbeeld door een revisie van de aantallen slachtoffers. Zo zouden er door de HND niet 300.000, zoals de communisten na de oorlog zeiden, maar "slechts' 60.000 Serviërs in Kroatische concentratiekampen of voor vuurpelotons om het leven zijn gekomen. Het heeft ook veel kwaad bloed gezet dat de HDZ in Zagreb het Plein voor de Slachtoffers van het Fascisme heeft laten omdopen in "Plein der Grote Kroaten'.

Een complicerende factor is dat de Kroatische overheid bij de opbouw van de eigen republiek rekent op de steun van de miljoenen Kroatische emigranten, die - net als bij andere Oosteuropese naties - niet alleen strijdbaarder en nationalistischer zijn dan de Kroaten in Kroatië, maar in wier midden de fascistische tradities en voorkeuren soms zorgvuldiger zijn gekoesterd dan in Kroatië zelf. Op deze wijze is het mogelijk dat gisteren bij de begrafenis van Paradzik bezorgde telegrammen van een lid van het Canadese parlement en het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden werden voorgelezen, waarin demonstratief grote ongerustheid over de dood van de vice-voorzitter van de HSP wordt uitgesproken.

Op de middag na de begrafenis kwam de HSP, die op het stationsplein van Zagreb onlangs een gebouw als hoofdkwartier in bezit heeft genomen en in de buurt met de zwaarbewapende HOS-ers grotendeels het straatbeeld bepaalt, plotseling op straat met een agressieve anti-Tudjman-poster. De Kroatische president wordt er daarin van beschuldigd in zijn onderhandelingen met de Servische president, Slobodan Milosevic, en de federale minister van defensie, Veljko Kadijevic, het vaderland te hebben verraden. De bezwaren tegen Tudjmans politiek worden op de poster kracht bij gezet door een reeks suggestieve vragen van het genre: “Wie had als politiek commissaris van de 32ste partisanendivisie de dood van 300.000 Kroaten op zijn geweten?” (Tudjman is een voormalige communist en generaal, die in 1971 wegens nationalistische sympathieën in ongenade was gevallen).

De HSP wil doorvechten, niet onderhandelen, en heeft dat gemeen met tal van andere politieke stromingen in Kroatië, ook binnen de HDZ en de Nationale Garde. De merkwaardige ambivalentie in het beleid van de Kroatische overheid is goed zichtbaar in de programma's van de Kroatische televisie, die steeds verder vervalt tot een louter propaganda-instrument van de verschillende facties binnen de HDZ en waarvan het programma steeds verandert met de politieke conjunctuur.

Nadat Tudjman dit weekeinde door zijn contacten met Milosevic en Kadijevic een eind had gemaakt aan een deels katastrofaal verlopen week van Kroatische aanvallen op eenheden van het Joegoslavische leger, verdwenen de meest militante uitzendingen en korte clips die haat tegen Serviërs moesten opwekken van het scherm. De Kroatische leiders in de stad Osijek, een van de bolwerken van Kroatische vechtlust, zijn bijvoorbeeld hun dagelijkse televisieuurtje van 9 tot 10 kwijt.

Maar na enkele dagen van veel historische documentaires neemt nu het aantal enthousiaste verslagen over de militaire successen van vorige week, met name de inbeslagneming van wapens van het leger, weer toe. Het is ook opvallend hoe vlug de nieuwslezers, als er ergens is gevochten, concluderen dat het bestand daarmee zijn waarde heeft verloren.

Kroatië blijkt inderdaad de afgelopen weken het leger aanzienlijke verliezen te hebben toegebracht in de vorm van ingenomen legerplaatsen, vernietigde of in beslag genomen tanks en ander wapentuig, of gevangen genomen of overgelopen militairen van het leger. Maar de opmars van de Servische guerrilla bijvoorbeeld is gewoon verder gegaan, en nu wordt voor het eerst ook de Kroatische stad aan de kust Dubrovnik bedreigd. In zo'n situatie is een "dolkstootlegende' gauw geboren, en Tudjman met zijn neiging tot onderhandelen met de "vijand' is voor veel Kroaten, ook buiten de beperkte kring van de HSP, een voor de hand liggende verdachte.