Belgische expert schetst uiterst somber beeld van Zaïre; "Bestuur is compleet verlamd'

De directe aanleiding tot de rellen in Zaïre vormt de miserabele economische situatie in het land. Soldaten van het Zaïrese leger zijn in de nacht van zondag op maandag aan het muiten en plunderen geslagen omdat ze geen soldij hadden gekregen - een regelrecht gevolg van de deplorabele toestand van de overheidsfinanciën in het land.

De Belgische professor Jef Maton, die de economie van Zaïre sinds het begin van de jaren zestig nauwgezet volgt, maakte afgelopen maand een studiereis naar Kinshasa. In het rapport over deze reis schetst hij een uiterst somber beeld van het staatshuishouden van Zaïre, van de gierigheid van de elite rond president Mobutu die in versneld tempo haar buitenlandse bankrekeningen en onroerend-goed-portefeuilles spekt, en van de armen die zoals altijd de dupe worden van het economische wanbeheer.

De econoom Maton, verbonden aan de universiteit van Gent, heeft zijn studie afgerond voordat de muiterij in het leger begon. Maton zegt de voedselrellen wel te hebben voorzien, maar hij had er niet op gerekend dat de onrust zulke grote proporties zou aannemen en dat buitenlandse militairen de rust zouden moeten herstellen, zo legde hij vanochtend uit in een telefonische toelichting op zijn rapport.

Directe aanleiding voor de onrust, aldus Maton, vormt de verdubbeling van de tarieven voor een aantal overheidsdiensten zoals het openbaar vervoer die de Zaïrese regering eind augustus doorvoerde. Het soldij van de muitende soldaten hield absoluut geen tred met deze prijsverhogingen, noch met de inflatie. Daarbij komt dat september en oktober doorgaans moeilijke maanden zijn omdat het voedsel van de ene oogst opraakt, terwijl het voedsel van de volgende oogst vaak nog niet binnen is.

Maton toont zich in zijn studie genadeloos kritisch over het financiële beleid van de Zaïrese overheid, zo er nog sprake is van enig beleid. Het overheidsbestuur is compleet verlamd. Terwijl de regering en de oppositie tijdens de nationale conferentie over politieke hervormingen elkaar naar de keel vliegen over procedurele kwesties, loopt de economie van het land geheel uit het spoor. Het belastingsysteem werkt niet meer. De Nationale Bank, de Schatkist en het ministerie van financiën, dat al lang de controle over de uitgaven kwijt was, hebben nu elke greep verloren op de hoeveelheid geld die in omloop wordt gebracht met als gevolg dat de inflatie gierend oploopt.

Eind augustus werd de totale geldomloop elf keer zo hoog geschat als de geldomloop begin dit jaar. Er bestaan sterke aanwijzingen dat Mobutu een belangrijk deel van het extra geld inpikt en onder andere aanwendt om de Nationale Conferentie naar zijn hand te zetten en om zijn kleine groep vertrouwelingen te betalen.

Professor Maton constateert dat deze kleine elite, de lievelingen van Mobutu's regime die in Kinshasa "Dinosaures' of "Baronnen van het regime' worden genoemd, gebruik maakt van de verwarring die al maanden in Kinshasa heerst om haar schaapjes op het droge te brengen in het rijke Westen: 's Lands rijkdommen worden nog vlugger geroofd dan al het geval was.

“De kleine gepriviligeerde groep personen die het land bestuurt (...) bestaat uit een mafia van politici die politieke macht gebruiken en misbruiken om geld te maken. (...) Hoe dichter Zaïre zijn fin de régime nadert, hoe meer acties er plaatshebben in de schemerzone tussen legaliteit en illegaliteit. De privatisering van staatsondernemingen wordt bijvoorbeeld voor dat doel misbruikt”, aldus Maton in zijn studie.

Voor zover er nog besluiten worden genomen gebeurt dit volledig in het kader van de machtsstrijd die gaande is tussen de oude elite rondom Mobutu en de opkomende nieuwe sociale groepen die je vooral terugvindt in de oppositie, de nieuwe in Amerika en Europa opgeleide intellectuele klasse, de katholieke kerk en de nieuwe industriëlen en handelaren zowel in de formele als in de informele sector. De katholieke kerk is volgens Maton de enige overgebleven instelling die over voldoende moreel gezag beschikt om het overgangsproces te begeleiden, een overgangsproces naar een post-Mobutu tijdperk.

Het zijn vooral de arme Zaïrezen die de dupe worden van de slechte economische toestand in Kinshasa. Uit Maton's onderzoek ter plekke blijkt dat in Kinshasa de totale consumptie afgelopen jaar 73 procent was van de produktie in 1975. De consumptie per hoofd van de bevolking zou in deze periode zelfs zijn gehalveerd. “De armsten van de armsten krijgen de laatste jaren dramatisch minder en minder kaloriën.”