Zuid-Afrika wacht belastingrellen tegen invoering BTW; Nieuwe proef voor de politieke krachtsverhoudingen

JOHANNESBURG, 25 SEPT. De Zuidafrikaanse regering kan een belastingopstand en stakingen tegemoet zien, wanneer zij haar plan doorzet om met ingang van maandag 30 september een BTW van tien procent in te voeren op goederen en diensten. Eerste levensbehoeften als voedingsmiddelen, water, elektriciteit en de medische zorg, die tot nu toe onbelast waren, worden hierdoor duurder.

De invoering van BTW heeft in Zuid-Afrika massaal verzet opgewekt van vooral zwarte vakbonden, politieke- en consumentenorganisaties en delen van het bedrijfsleven. Het comité dat de bezwaren van 93 organisaties bundelt, verwijt de regering dat zij de belasting zonder overleg heeft opgelegd. Bovendien zou vooral het arme deel van de bevolking in de zwarte woonoorden lijden onder de nieuwe belasting.

Het verzet tegen de indirecte belastingheffing heeft de laatste week een omvang gekregen, die de regering van president De Klerk in grote politieke en economische problemen dreigt te brengen. Vorige week demonstreerden 10.000 mensen in Johannesburg tegen de Value Added Tax (VAT). Dokters hebben zich verenigd en weigeren BTW te rekenen of te betalen over hun diensten. Er worden al vergelijkingen gemaakt met de omstreden "poll tax' in Groot-Brittannië, die twee jaar geleden de val inluidde van de regering-Thatcher.

De laatste dagen overlegt de regering regelmatig met haar opponenten. Gisteren sprong president De Klerk zelf in. Na een gesprek van enkele uren met het comité verklaarde de president dat hij aanpassingen van de regeringsplannen zou overwegen, al ziet hij maar “beperkte ruimte”. Aan de ingangsdatum valt voor De Klerk niet te tornen.

Uitstel van de BTW, zoals het comité eist, zou het vertrouwen van investeerders in de economische stabiliteit van het land aantasten. Bovendien heeft het bedrijfsleven al veel geïnvesteerd in apparatuur en administratieve systemen om de BTW maandag te kunnen invoeren. Veel goederen in de supermarkten hebben al een nieuw, veelal hoger, prijsje opgeplakt gekregen. Minister van financiën Barend du Plessis zei vorige week dat uitstel van de BTW “vernietigend” voor de economie zou zijn, die toch al in een recessie verkeert. “De BTW is ook in het belang van de armen, laten we niet ingaan tegen de heersende wijsheid in de wereld”.

Maar de tegenstanders raken niet overtuigd. Cosatu, de machtige aan het ANC gelieerde vakbeweging die de anti-BTW-campagne leidt, eist uitsluiting van eerste levensbehoeften van de belastingheffing. Volgens berekeningen van de regering zou dat 3,3 miljard rand (ongeveer 2,3 miljard gulden) aan inkomsten schelen. Gaat de BTW door, dan zal Cosatu oproepen tot een algemene staking en een boycot van de inkomstenbelasting. De vakbeweging zal een looneis van vijf procent stellen om de gevolgen van BTW op te vangen.

De ratio van BTW, in de hele wereld erkend als systeem van indirecte belastingheffing, wordt door weinigen in Zuid-Afrika tegengesproken - ook niet door het ANC. Nu betaalt de consument in de winkel een belasting van dertien procent, de General Sales Tax (GST), op goederen. Levensmiddelen en andere basisvoorzieningen zijn hiervan uitgesloten.

Maar de GST wordt veel ontdoken en is een minder betrouwbaar systeem dan de BTW, die door de hele keten van producent tot consument wordt betaald. Het leidt tot inzichtelijker administraties, een efficiëntere handel, eerlijker belastingheffing en betere economische statistieken, menen de voorstanders. De directe belasting voor bedrijven wordt in ruil over vijf jaar verlaagd. De regering hoopt door de introductie van BTW de hoge inflatie (officieel 16 procent) te bestrijden en de export te stimuleren.

Du Plessis probeerde vorige week de kritiek wat af te remmen. In augustus had hij de BTW al verlaagd van 12 naar 10 procent, nu kwam hij met een subsidie van tien procent op melkpoeder, meel en maïs, voor ten minste een jaar. Het ministerie van volksgezondheid zet daarnaast een voedselprogramma op ter waarde van 30 miljoen rand (ongeveer 21 miljoen gulden) om de ergste honger onder de bevolking te bestrijden. Behalve dat het te weinig was, wekte het niet de indruk van een regering die krachtdadig en vol vertrouwen op weg is naar een gezonder belastingsysteem.

De consument, die blijkens peilingen weinig van het nieuwe systeem begrijpt, ziet vooralsnog alleen hogere prijskaartjes. Een onafhankelijk onderzoek heeft uitgewezen dat een vijf leden tellend gezin in de townships ruim 12 rand (8 gulden) duurder uit is, wanneer GST wordt vervangen door BTW. Wegens de hoge werkloosheid leven hele gezinnen vaak van het pensioen (225 rand: 150 gulden) van het oudste familielid. Sommige goederen gaan in prijs omhoog (vooral levensmiddelen en elektriciteit), maar andere (kleding, meubelen) worden goedkoper, omdat ze nu met dertien procent belast worden en straks met tien. De kosten van levensonderhoud dalen met ongeveer een procent, wanneer alle goederen die nu uitgesloten zijn van GST ook niet onder BTW zouden vallen.

Veel winkels grijpen echter de BTW aan voor onduidelijke prijsverhogingen, zo blijkt bij Vatwatch, een door de regering opgericht controle-orgaan dat telefonische tips en klachten van consumenten opvangt en onderzoekt. Prof. Louise Tager, voorzitter van Vatwatch, constateert “enorme prijsstijgingen” in veel winkels. “Maar ik kan meestal niet bewijzen dat het door de BTW komt. Dan noemen ze het: onze jaarlijkse prijsstijging. De BTW is geen extra kostenpost voor het bedrijfsleven, ze krijgen het terug. Het is dus geen excuus voor hogere prijzen”.

Onder de zwarte bevolking is belastingbetaling een gevoelig punt. "Eén man, één belastingbetaler' geldt voor velen pas bij "één man, één stem', en zover is het nog niet in Zuid-Afrika. Het heersende gevoel is dat je niet betaalt voor een systeem dat je onderdrukt of oncontroleerbare dingen doet met je geld, zoals in juli bleek bij het schandaal over de geheime regeringsbetalingen aan Inkatha. Een indirecte belastingbetaling wordt als oneerlijk ervaren, omdat hij los staat van het inkomen. Rijk betaalt even veel BTW als arm, en dat betekent in Zuidafrikaans perspectief in de meeste gevallen: blank betaalt even veel als zwart.

De BTW-controverse roept vragen op over de bestuurlijke reikwijdte van de regering van de Nationale Partij tijdens de periode van onderhandelingen over een deling van de macht in Zuid-Afrika. De regering blijkt nauwelijks meer vergaande economische maatregelen te kunnen nemen zonder overeenstemming met invloedrijke zwarte groeperingen als het ANC en de vakbeweging Cosatu.

Het ANC ziet in de BTW-kwestie haar stelling bewezen dat alleen een brede interim-regering in staat is om Zuid-Afrika door de overgangsperiode naar een nieuwe grondwet en algemene verkiezingen te loodsen. De Nationale Partij wenst niet te praten over een interim-regering, maar is bereid tot een tijdelijke vorm van samenwerking in het bestuur van het land. De BTW is daarmee, zoals alle grote kwesties in Zuid-Afrika, een nieuwe proef voor de politieke krachtsverhoudingen die bij gebrek aan een stembus niet vastliggen.