In Zaïre nadert het eind van Mobutu's alleenheerschappij

KINSHASA, 25 SEPT. De muiterij binnen het leger van Zaïre vormt volgens menig diplomaat het duidelijkste signaal tot nog toe dat president Mobutu zijn greep verliest op het land dat hij sinds 1965 met ijzeren vuist bestuurt.

Nu de koude oorlog ten einde is, de burgeroorlog in buurland Angola voorbij is, Zuid-Afrika zijn paria-status in de regio verliest en de wereld wordt overspoeld met goedkoop koper, is Zaïre zijn strategische aantrekkingskracht kwijt, die Mobutu decennialang de bijna automatische steun van met name de VS bezorgde. De VS hebben alle steun aan Kinshasa gestaakt uit protest tegen de slechte mensenrechtsituatie, het gebrek aan hervormingen en het economische falen - elementen die het leven in Zaïre al jaren bepalen. “Als ik Mobutu was, zou ik het land verlaten nu er nog tijd voor is”, aldus een diplomaat. “Als je eigen soldaten schieten en plunderen is het duidelijk dat je bewind ten einde loopt.”

Volgens Etienne Davignon, topman van het Belgische houdstermaatschappij "De Generale' met historische belangen in Zaïre, nadert het einde van het bewind van Mobutu. Die beheerst al een jaar de situatie niet meer en is elk gezag kwijt. Een muiterij van 1.000 of 2.000 soldaten op zich is theoretisch nog niet het einde voor een regime “maar wanneer zich achter de façade van de macht niets blijkt te bevinden volstaat het te duwen”, aldus Davignon.

De muiterij is begonnen uit onvrede over achterstallig soldij. Het land verkeert in een economische crisis, met een hoge buitenlandse schuld en hyperinflatie. De crisis leidde de laatste jaren her en der tot broodrellen. Mobutu, die zelf honderden miljoenen dollars in het buitenland heeft weggestopt, bleek de afgelopen maanden niet in staat soldij uit te betalen, laat staan beloofde verhoging van soldij te verzilveren.

De opstand volgde daags nadat de katholieke kerk zich had teruggetrokken uit de nationale conferentie, die is bedoeld om politieke hervormingen door te voeren maar die alsmaar wordt uitgesteld omdat regering en oppositie het niet eens kunnen worden over wie de bijeenkomst mag bijwonen.

De Zaïrese oppositie zag de muiterij onmiddellijk als een bewijs dat nu ook binnen het leger grote groepen ontevreden zijn met het uiterst trage verloop van de nationale conferentie die begin vorige maand officieel begon. De oppositie verwijt Mobutu dat deze de door hem in het vooruitzicht gestelde politieke hervormingen trenneert.

Anderhalf jaar geleden liet Mobutu, onder druk van de oppositie en op de golven van de democratische sentimenten die over Afrika spoelen, naast zijn eigen eenheidspartij ook andere partijen toe. Hij stelde een nationale conferentie in het vooruitzicht en uiteindelijk verkiezingen. Maar ook hier leek het verdeel en heers te zegevieren. De president hielp naar verluidt zelf oppositiepartijen in het leven waardoor de oppositie verdeeld is over 200 politieke partijen. En de nationale conferentie is er nog altijd niet.

Dat Franse en Belgische troepen nu de orde in Kinshasa herstellen moet bij Mobutu aanvankelijk zoete herinneringen hebben opgeroepen aan 1977 en 1978 toen Belgen en Fransen optraden tegen Zaïrese opstandelingen in een actie het leven van enkele honderden Westerlingen te redden. Die militaire actie redde immers zijn bewind.

Maar de zoete herinneringen zijn onmiddellijk verstord door uitlatingen van België en Frankrijk dat de actie dit keer niet is bedoeld het Zaïrese bewind te redden, en door de oproep van Parijs om haast te maken met democratische hervormingen. Waarnemers in Kinshasa gaan er nu vanuit dat Mobutu dit keer geen keus meer heeft. (AFP, AP, Reuter)