Evacuatie vormt einde van soms pijnlijke relatie België-Mobutu

BRUSSEL, 25 SEPT. Met de vandaag begonnen evacuatie van de ruim tienduizend Belgen uit Zaïre lijkt dan eindelijk het laatste hoofdstuk te worden geschreven in de onstuimige betrekkingen tussen "président-fondateur' Mobutu van Zaïre en de Belgische regering. Aan 25 jaar pijnlijke post-koloniale geschiedenis van beschuldigingen, verzoeningen, vernederingen, bedreigingen, afgewisseld met de nodige militaire interventies, komt een einde.

Maar anders dan de vroegere militaire interventies, die meestal waren bedoeld om Belgische financiële belangen veilig te stellen, en die als neveneffect hadden dat Mobutu zijn positie kon versterken, is de huidige inzet van vijfhonderd paracommando's alleen bedoeld om de Belgen in Zaïre in veiligheid te brengen. Het gaat, zo zei het Belgische ministerie van buitenlandse zaken gisteren, om een evacuatie op “vrijwillige, aangemoedigde basis”: “We kunnen niemand verplichten tot evacuatie, maar we raden onze landgenoten wel aan om het land te verlaten.”

Premier Martens legde er gisteren ook nog eens de nadruk op dat de interventie op geen enkele manier mag worden uitgelegd als steun aan Mobutu. Geen enkele Belgische regeringspartij wil nog één hand uitsteken om de dictator in het zadel te houden. Maar het effect van de aanwezigheid van Franse en Belgische militairen in Zaïre zou opnieuw kunnen zijn dat Mobutu aan de macht blijft.

Wat dat betreft was de radiotoespraak van de president veelzeggend: zijn “hervormingen” en het feit dat hij (onder internationale druk) een nationale conferentie bijeengeroepen had, leidden alleen maar tot haatcampagnes en geweld. Met andere woorden: democratisering in Zaïre heeft geen enkele zin, leidt slechts tot chaos, het buitenland heeft alleen maar belang bij het aanblijven van de president.

Maar in vergelijking met vroeger hoeft België geen boodschap meer te hebben aan Mobutu's klacht. De Generale Maatschappij, eens het belangrijkste kanaal waarlangs de Zaïrese rijkdommen naar Brussel stroomden, heeft het grootste deel van haar imperium in Zaïre gesloopt: investeringen die er nog zijn zijn “slapend”. De Métallurgie Hoboken, een dochter van de Generale, werkte vroeger voor honderd procent met koper uit Zaïre. Nu is dat niet meer dan dertig procent. De tijd dat de Generale Maatschappij het Zaïre-beleid van de Belgische regering dicteerde is voorbij. De belangen die er nog zijn worden alleen gehandhaafd op grond van de traditie.

Het bedrijf dat het meest te verliezen heeft in Zaïre is de Belgische luchtvaartmaatschappij Sabena. Kinshasa is de spil van de winstgevende vluchten op Afrika: wekelijks zijn er vier vluchten van Sabena tussen Brussel en Kinshasa. Toen tijdens een van de crisissen die vluchten werden gehalveerd kostte dat Sabena op jaarbasis 1,2 miljard frank (66 miljoen gulden).

De officiële betrekkingen tussen België en Zaïre stellen niet veel meer voor: onder de huidige Belgische regering hebben zich twee crisissen voorgedaan waarvan de eerste - over het kwijtschelden van oude schulden - met veel moeite kon worden opgelost door bemiddeling van de Marokkaanse koning Hassan, terwijl de tweede - over de schending van mensenrechten en het ontbreken van democratie - nog steeds niet is opgelost en ook niet zal worden opgelost zolang Mobutu aan de macht is.

Sinds vorig jaar juni is alle ontwikkelingshulp aan Zaïre gestaakt. Die hulp is gekoppeld aan het resultaat van de Nationale Conferentie die de inleiding zou zijn van democratisering van Zaïre. Het verloop van die conferentie heeft echter alleen maar corruptie, omkoping, manipulatie en stammentwist te zien gegeven, in zo'n mate, dat de vertegenwoordiger van de katholieke kerk er is weggelopen. De enige functie die de conferentie heeft gehad, zo geloven Belgische waarnemers, is dat ze als katalysator heeft gewerkt.

De Belgen geloven dan ook dat verdere inmenging alleen maar averechts kan werken. Het is nu aan de Zaïrezen om oplossingen te vinden. Gevreesd wordt echter dat een nieuw bewind opnieuw een beroep zal doen op België om orde en rust te herstellen.