In Moskou krijgt Tolstojs pacifisme weer aanhang

In april vorig jaar werd in het Witte Huis in Moskou de "Russische Vredesstichting' ten doop gehouden.

In feite was dat een tweede doop want ook in de periode 1909 tot 1919 bestond de stichting al. Met de stichting werd toen en wordt nu bewust teruggegrepen naar de - door vooral Leo Tolstoj geïnspireerde - geweldloosheidsbeweging in het Rusland van rond de eeuwwisseling. Op 15 en 16 augustus van dit jaar presenteerde de stichting zich in een workshop van ongeveer duizend Europeanen voor nucleaire ontwapening, de END-conventie die dit maal voor het eerst in Moskou werd gehouden.

Het woord "vrede' in de naam van de stichting moet worden opgevat als "geweldloosheid' werd ons in Moskou verteld. Een uitspraak van Tolstoj waarmee het oprichtingsmanifest van de stichting begint, illustreert dat. “Blus geen vuur met vuur en bestrijd geen water met water. Dat is vanaf het begin van de mensheid altijd al gedaan met als gevolg dat we terecht zijn gekomen in de situatie waarin we nu leven”. Het is bekend dat Mahatma Gandhi zich voor zijn strategie en filosofie van actieve geweldloosheid in sterke mate door deze en andere gedachten van Tolstoj heeft laten inspireren. Tolstojs boek "Het Koninkrijk van God is in U' speelde daarbij een doorslaggevende rol.

De titel van dat boek maakt reeds duidelijk dat Tolstoj zich op zijn beurt weer liet inspireren door het christendom, met name door de leer van Jezus. Dat de eerste christenen tijdens het Romeinse Rijk principieel niet aan het militaire bedrijf deelnamen, hetgeen in het Byzantijnse christendom langer is blijven doorwerken dan in het westerse, speelde daarin tevens mee. Zo is er in Rusland tot op vandaag een kerkelijke stroming, de "bewaarders van de klassieke christelijke waarden' die zich niet kon verenigen met het feit dat de Russisch-Orthodoxe kerk zich verbond met het tsarisme via het instituut staatskerk. Deze stroming is ondanks de vervolgingen die zij moest ondervinden, altijd trouw gebleven aan haar principes van geweldloosheid.

Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken, dat Tolstojs ideeën aan het eind van de vorige eeuw in dit land weerklank vonden. Zijn aanhangers verenigden zich zelfs tot een religieus genootschap, de "Dukhobors', waarvan een groot deel zich thans in het buitenland bevindt - met name in Canada. Deze Dukhobors behoren naast de Mennonieten (doopsgezinden) en de in de Sovjet-context vrij radikale Baptisten tot de hoofdoprichters van de nieuwe Vredesstichting. Daarnaast zijn ook niet-religieuze groepen en tevens individuen, vooral academici, kunstenaars en journalisten toegetreden. Wat hen verbindt is dat ze de Tolstoj-traditie van geweldloosheid in de breedste zin van het woord willen doen herleven in hun land, via studie-bezinning, training en actie. Was Rusland niet lange tijd een bakermat van pacifisme tot in 1917 het bolsjewisme aan de macht kwam? Hun grote zorg is de vermilitarisering van hun samenleving, zowel op structureel als op individueel niveau.

Zij vrezen het ergste bij het ontluikende en hier en daar reeds extreme vormen aannemende nationalisme in de Sovjet-Unie en willen dan ook meteen aan de slag in het bestrijden van wat ze noemen "de geweldscultuur' in hun land. Anderzijds zijn zij zich er ook van bewust dat het nog minstens een generatie zal duren, voordat het geweldsdenken in de samenleving enigszins is teruggedrongen. Tijdens het feodalisme was er natuurlijk ook al veel geweld, maar zij verwijten de communisten in hun land meer dan zeventig jaar van bovenaf het geweldsdenken te hebben bevorderd, niet alleen in de praktijk, maar vooral ook ideologisch. Ik denk dat dat juist is. De aanhangers van het marxisme-leninisme, aan wie het gelukt was via een coup de macht te grijpen in een groot feodaal rijk, schaamden zich daar niet voor. Integendeel, zij beriepen zich vaak op dat succes van hun revolutie via geweld, verheerlijkten dat min of meer en zagen dit in elk geval als een bevestiging van hun omstreden theorie, dat je voor het goede doel de tegenstander met dezelfde wapens moet bestrijden.

"Bloed moet vloeien. Dat is nu eenmaal de prijs van de vooruitgang'. Dat was volgens prof. Ruzanna M. Ylukhina, historica en vice-voorzitter van de Russische Vredesstichting de slogan, “die ons vanuit de media steeds is voorgehouden”. Een ander bestuurslid dr. Valya Kostantinova, taalkundige en feministe, wijst ook op de slogan: "Wie niet voor ons is, is tegen ons' en op het ontbreken van moraal in de huidige Sovjet-samenleving, die volgens haar “het gevolg is van zeventig jaar nadruk op het denken, dat het doel de middelen heiligt”. In die zin lijkt het leninisme - door Ruzanna “de meest gewelddadige versie van het marxisme” genoemd - de tegenpool van het Tolstoj-denken, waarin juist de eenheid tussen doel en middelen centraal staat. Een samenleving van "broederschap- en zusterschap' zou in deze visie nooit te bereiken zijn met middelen die daarmee volledig in strijd zijn. Het leninisme onderkende echter deze simpele wijsheid niet en meende daarentegen, dat juist door een "bewuste' elite, dus via de weg van het geweld, een betere samenleving moest worden gecreëerd voor respectievelijk "over' het volk.

Ik meen dan ook dat met het ineenstorten van het bolsjewisme in de Sovjet-Unie niet eens zozeer het falen van het socialisme, wat dat ook was aan de orde is, als wel het schipbreuklijden van Lenins revolutie-opvatting en geweldstheorie. Ideologische opponenten van Lenin uit met name de Tolstoj-traditie hebben steeds betoogd, dat het socialisme of een (meer) rechtvaardige samenleving niet van bovenaf via dwang kan worden opgelegd. Voor deze stellingname zijn ze, ook hier in het Westen, jarenlang weggehoond, met als argument, dat het "reëel bestaande socialisme' in de Sovjet-Unie zou aantonen, dat dat wèl kon. Thans worden zij echter in deze min of meer in het gelijk gesteld.

Inmiddels heeft het experiment, dat koste wat kost en alle waarschuwingen ten spijt moest worden doorgevoerd, gedurende meer dan zeventig jaar zeer veel lijden veroorzaakt. Vertegenwoordigers van de Russische Vredesstichting wisten er ook van mee te praten. Ze waren niet bitter, maar wezen er toch op dat de Tolstoj-aanhangers het zwaar te verduren hebben gehad tijdens het bolsjewistische bewind. Ideologisch waren ze kennelijk een bedreiging. Ze kregen etiketten opgeplakt als "verraders van de vooruitgang', "aanhangers van de bourgeoisie' en "ondersteuners van het imperialisme'. “Opmerkelijk is dat progressieve christenen, die uit het evangelie expliciet een politiek van geweldloosheid meenden te moeten afleiden, in die periode veel sterker zijn vervolgd dan de traditionele meer op de liturgie georiënteerde christenen”, aldus de historica Ylukhina.

Indien mensen in het Westen behoefte voelen om een vorm van schuld te belijden wegens hun te sterke vereenzelviging met het Sovjet-systeem (ik bespeur voorzichtige uitingen in die richting en ik denk ook dat het bevrijdend werkt) dan zou dat naar mijn mening niet hoeven, omdat dat systeem economisch niet direct een succes is gebleken. Ook de vrije markt heeft haar schaduwzijden, zeker indien niet gereguleerd door economische democratie en sociale wetgeving. Nee, het ligt dan meer in de lijn dat te doen voor het te weinig afstand nemen van de tot officieel beleid verheven stelregel, dat het doel de middelen heiligt, waardoor het bolsjewisme verwerd tot een geweldssysteem en zo - vanaf het begin - gedoemd was te mislukken.

Inmiddels staan de mensen van de Russische Vredesstichting voor een immense taak. Ze moeten na zeventig jaar alles opnieuw opbouwen. Zelfs het begrip geweldloosheid behoeft een nieuwe introductie in de samenleving. In de officiële Sovjet-handboeken komt dat begrip niet eens voor. De buitenlanders moesten lachen toen tijdens de "workshop' de tolk dit alles als het ware bevestigde door de term geweldloosheid steeds fout te vertalen. “Ik kon tot voor kort op mijn instituut zelfs de Tolstoj-beweging niet tot historisch onderzoeksonderwerp maken, laat staan, dat we in ons land iets konden doen aan de verdieping van de theorie van geweldloosheid”, aldus prof. Ylukhina. Er wordt dan ook een beroep op de mensen uit het Westen gedaan om bij te springen, qua theorie, mankracht en financiën.

Er staan reeds vele plannen op stapel, onder meer het samenstellen en trainen van vredesbrigades, die kunnen worden ingezet in regionale conflicthaarden. Een snel in elkaar gezet pamflet over de methode van geweldloosheid blijkt tijdens de coup van 19 tot 21 augustus een rol te hebben gespeeld. Ze ging in elk geval zeer massaal van de hand en was, ook 's nachts onderwerp van discussie onder de Moskovieten, die waren toegestroomd om Jeltsin en anderen in het Witte Huis te beschermen tegen de tanks. Het lijkt van belang, dat vanuit het Westen deze poging, om de Tolstoj-traditie te doen herleven in de Sovjet-Unie, krachtig wordt ondersteund.

Foto: Leo Tolstoj: Blus geen vuur met vuur en bestrijd geen water met water