Croiset maakt van Een ideale echtgenoot society-komedie; Leuk decortje, aardig jurkje

Voorstelling: Een ideale echtgenoot van Oscar Wilde door Nationale Toneel. Regie: Hans Croiset. Decor, kostuums: Jos Groenier. Spelers: Gijs Scholten van Aschat, Adriaan Olree, Will van Kralingen, Josée Ruiter e.a. Gezien: 21-9, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Nog te zien: t-m 25-11 in het hele land.

Tijdens het kunstwerk van zijn leven (1854-1900) zag Oscar Fingall O'Flahertie Wills Wilde ook nog kans enkele romans en toneelstukken te vervaardigen.

Van het laatste genre is de komedie Een ideale echtgenoot een voorbeeld - een voorbeeldig voorbeeld zelfs: het stuk staat zo bol van aforismen dat het veel weg heeft van een stoomcursus in levenskunst. Lijders aan verlegenheid zouden door alle staaltjes van welsprekendheid uit het hoofd te leren voorgoed van hun kwaal genezen zijn. Altijd hun woordje klaar en vaak nog het laatste ook.

Hoe olijk ook opgeschreven, het verhaal biedt aanleiding tot ethisch overpeinzen. Sir Robert Chiltern is getrouwd met een toonbeeld van christelijke deugdzaamheid en is zelf eveneens van strikt onbesproken gedrag tot ene Mrs. Cheveley hem confronteert en chanteert met een jeugdzonde.

Op die grijze ontsporing stoelt zijn fortuin - en de hoge materiële en morele standaard van zijn vrouw. Enfin, het conflict geeft ruim zicht op de onmogelijkheid van een te allen tijde onbesproken gedrag en op de wreedheid van hen die, meestentijds door toeval en omstandigheden, zich nooit misdragen hebben. En op het plezier dat immoreel gedrag kan verschaffen want tot het eind goed al goed amuseert die valse Mrs. Cheveley zich opperbest.

Acht jaar geleden voerde Maatschappij Discordia Wildes stuk uit, in de regie van Judith Herzberg. Het overgrote deel van de spelers was zelf regisseur: Ger Thijs, Gerardjan Rijnders, Frans Strijards, Jan Joris Lamers. Niet alleen markeerde de enscenering het ontstaan van Discordia, het was ook meteen de in mijn ogen beste voorstelling van het gezelschap tot op heden. De speelstijl was vervreemdend, niet in de laatste plaats door de travestie, en even vilein als elegant. Goede herinneringen dus, aan een ideale Echtgenoot.

Toch is het geen heimwee dat in staat tussen mij en de huidige uitvoering van het Nationale Toneel. Die is gewoon op eigen kracht vreselijk. Hoe zal ik het zeggen? Deze enscenering doet een misstand uit de oude doos herleven: toneelleider is ook maar een mens, moet ten slotte wat en trekt stuk uit de kast. Leuk decortje erbij, geld genoeg voor wat aardige jurkjes, standaard-acteurs in eigen huis en dat huis zelf staat in Den Haag dus al te maatschappelijk-relevant hoeft allemaal ook niet te zijn. Wie doet ons wat?

Niemand, en dat hoeft ook niet, voor die ene keer. Maar wat een saaie vertoning, wat vergeefs en vrijblijvend. Croiset degradeert het stuk tot de society-komedie die het in de verkeerde handen is. Op een enkel grapje dat ruimschoots door de beugel kan na, is de voorstelling één lange artistieke pas op de plaats, mét pauze. De acteurs - en niet alleen hun personages - praten allemaal op de licht hysterische toon van de zelfgenoegzame welbespraaktheid, doodmoe word je ervan. En omwille van wat? Dat weten de makers zelf niet, laat staan dat het publiek daarachter komt. Laten we hopen dat het om een luchtige opening van een memorabel seizoen gaat.