Op ware maat gesneden

EEN MOOIE OUDE Amerikaanse cartoon laat een rechter zien die met opgetrokken neus tegen een hippie-achtig persoon voor zijn rechtbank zegt: “Je bent vrijgesproken, maar ga daar nu niet direct buiten over lopen opscheppen”.

Het is een zeer menselijk sentiment dat hier werd verbeeld, maar juridisch klopt het niet: vrijspraak is vrijspraak. Maar het was geen vrijspraak die luitenant-kolonel Oliver North dezer dagen deed verklaren dat hij “van alle blaam gezuiverd” is voor zijn aandeel als lid van de staf van president Reagan in het Iran-contras-schandaal. (Amerika leverde wapens aan Iran om gijzelaars vrij te krijgen. Met de opbrengst werden de contras in Nicaragua gesteund. Beide operaties waren onwettig.)

De veroordeling van North in eerste aanleg kwam op losse schroeven te staan omdat het hof van beroep twijfelde aan de kwaliteit van de procesvoering gezien alle publiciteit. Speciale aanklager Walsh heeft vervolgens afgezien van de soesa van een nieuwe berechting, hetgeen nu door de rechter is bevestigd.

Deze afloop is vooral een monumentale bevestiging van het klassieke strafrechtelijke beginsel "nemo tenetur': men kan niet worden gedwongen tegen zichzelf te getuigen. North had dit - ten overstaan van een nationaal televisiepubliek - vier zomers geleden uitvoerig gedaan in zijn verklaringen voor een enquêtecommissie van het Congres. Hij moest wel spreken, want het Congres had hem immuniteit verleend: zijn verklaringen zouden in de rechtszaal niet tegen hem kunnen worden gebruikt.

Dit beperkte de kansen van de speciale aanklager reeds aanzienlijk. Het hof van beroep heeft deze lijn doorgetrokken tot de mogelijke invloed van de hoorzitting voor het Congres op de getuigen in het proces. Het is wel een heel erg hoge norm die hier wordt gesteld en er valt moeilijk te ontkomen aan de gedachte dat de rechters niet veel op hadden met de activiteiten van speciale aanklagers als Walsh. Of bedoelden zij juist over zijn hoofd heen het Congres te waarschuwen dat het met zijn hoorzittingen het justitiële proces niet dient te doorkruisen?

HET TOUWTREKKEN tussen de machten in de staat dat zo typerend is voor de Amerikaanse manier van staatkundige zuivering, laat in de Irangate-affaire een enigszins laffe smaak na. Het contrast met de synergie tussen rechter Sirica en Congreslid Rodino in de Watergate-affaire van de jaren zeventig, die Richard Nixon zijn presidentschap kostte, is in elk geval markant. Maar dit dient niet te worden overdreven. North overblufte het Congres, maar hij werd vervolgens in de rechtszaal op ware maat gesneden. Wat er overbleef was geen sterk voorbeeld voor overijverige stafleden van het Witte Huis. De hele gang van zaken illustreert dat de waarde van de strafrechtelijke normhandhaving niet noodzakelijk tot uitdrukking komt in de opgelegde straf maar in het proces zelf en de duidelijkheid die dit brengt.

DE SPECIALE aanklager geeft bovendien de strijd niet op. Hij poogt een strategische doorbraak te maken naar de rol van de CIA in het versluieren van de Iran-contras-affaire. De benoeming van Robert Gates tot nieuwe chef van de Agency zal dit waarschijnlijk niet verhinderen. Maar Walsh heeft wel een punt gescoord tegen het gebruik van staatsgeheimen als een soort chantagemiddel om aansprakelijkheid te ontlopen. Het belang daarvan krijgt een extra reliëf nu de CIA - zoals Gates grif erkent - toe is aan een ingrijpende herziening van zijn functie en werkwijze na de drastische veranderingen in de verhoudingen in de wereld.