Nationale Zorg (2)

Wie denkt dat ik iets tegen staatsecretaris Simons heb, heeft het mis. Zijn plannen voor een nieuw stelsel van volksverzekering tegen ziekte vormen een energieke poging om opnieuw vorm te geven aan een belangrijk deel van wat zo vanzelfsprekend De Verzorgingsstaat heet. Hij wil de bestaande lappendeken van fondsen, verzekeringen en centrale tarievencommissies opnieuw breien tegen de best haalbare prijs. Daarvoor alle respect.

Toen ik hem woensdag op deze plaats de vergelijking met de National Health Service in Engeland voorhield als afschrikwekkend voorbeeld, was dat niet een makkelijk maar vluchtig verhaaltje dat bij korte overdenking voorbij gaat aan wat in Nederland in de maak is. Natuurlijk, een Nederlands ziekenzorgbestel zal niet lijken op de NHS. Engeland ruikt en reageert anders dan Nederland. Bovendien heeft Simons een andere constructie in zijn hoofd.

Allemaal waar. En het gaat me ook niet om een dom, instinctief pleiten voor de zegeningen van de markt. Ik heb geen bijzondere banden met de verzekeringsbranche en mijn ervaringen in geval van schade aan lijf of goed zijn zo uiteenlopend dat daar geen geheime drijfveer uit voortkomt om iedereen met blind vertrouwen de vrije verzekeringsmarkt op te jagen.

H.J.A. Hofland had woensdag op deze pagina gelijk toen hij adviseerde het begrip "publieke rijkdom en private armoede' van J.K. Galbraith bij de demise van de sociaal-democratie in Europa in gedachten te houden. De miljoenen onverzekerden in Amerika, wonend in een slop of een supermarktkarretje, zijn een afdoende waarschuwing tegen een systeem dat menselijk verval accepteert.

Mijn huiver voor de plannen van Simons komt niet voort uit humanitaire onverschilligheid en evenmin uit onbegrip voor de doelstellingen van het nieuwe stelsel, maar uit gebrek aan vertrouwen in de werkelijkheid die er uit zal voortvloeien. Ik zie niet hoe alle mensen die schakels worden in een centraal gefinancierd medisch apparaat gemotiveerd zullen zijn hun beste beentje voor te zetten. Zonder overdrijving: daar is toch ervaring mee opgedaan? Een Centrale Kas is per definitie een bron van ondoorzichtige en ondoelmatige beslissingen.

Het is al jaren geen feest om ziek te zijn, en dat zal het ook niet worden. Zoals bij iedere verzekering wekt ook die voor ziekzijn in de gemiddelde mens een tikkeltje hebberigheid en een snufje gemakzucht op: er is voor betaald, en beter te veel dan te weinig onderzocht - de rekening wordt doorgestuurd. Ook als je weet dat de dokter niet echt zijn best heeft gedaan en dus te veel vraagt. Hij past het tarief van het landelijk overeengekomen lijstje toe, maar als je het zelf moest betalen, ging je nog even terug en vroeg hem of hij het echt meent met die honderdenvijf gulden voor tien minuten kijken zonder te voelen.

Na een paar kilo stukken te hebben doorgelezen realiseer ik me opnieuw hoe verschrikkelijk ingewikkeld en bureaucratisch de gezondheidszorg in Nederland nu al is. Hoe veel rompslomp en bemoeiverplichtingen menselijk talent nu al afhoudt van waar het beter in is. Dat geldt voor doktoren, directies en docenten. En het geldt voor verpleegkundigen. In de psychiatrie worden mensen die met liefde en vakbekwaamheid kunnen verplegen door het "bereikte' salarissysteem naar meer opleiding en niet beschikbaar "beter' werk gedreven. Ten koste van patiënten. Die rustig zwaar in cellofaan verpakte avondboterhammen krijgen, met boter en jam uit dichtgelaste aluminiumkuipjes terwijl zij nauwelijks macht over hun handen hebben.

Het zullen wel gevolgen zijn van toegenomen welvaart, schaalvergroting, mondigheid en nog wat van die onvermijdelijkheden. Maar "Simons' is niet onvermijdelijk. Zijn plan onttrekt nog meer medische verzorging en behandeling dan in de bestaande toestand aan concurrentie, dat wil in dit geval ook zeggen: aan de gevoeligheid voor wat mensen in hun benauwdste momenten nodig hebben.

Als de patiënt een verzekeraar heeft gekozen (op grond van straks vrijwel willekeurige gronden) dan kan het makkelijk voorkomen dat hij een lijstje krijgt met een paar huisartsen, tandartsen, specialisten en een ziekenhuis in de buurt. Daar kan hij terecht omdat de verzekeringsmaatschappij daar dan een contract mee heeft afgesloten. Zoveel keus is er nu al niet, maar straks nog minder. Tenzij je naar het buitenland gaat (wat straks onder zeer nauw omschreven beperkte voorwaarden mag). De kans is groot dat de verzekeraar in Maastricht geen contract heeft met die dokter in Groningen waar u zo veel goeds over hebt gehoord.

De nieuwe regeling wordt in etappes ingevoerd. Het is de bedoeling dat in januari geneesmiddelen en huisartsenhulp voor iedereen het collectieve systeem in gaan. Toen veel particulier verzekerden niet zo lang geleden de kans kregen de huisarts in hun pakket op te nemen, steeg daar het beroep op de dokter merkbaar en kwam op ziekenfondsniveau. Het is naïef te veronderstellen dat die ervaring geen voorspellende waarde heeft. Zo is het na de hele WAO-misère ook iets erger dan naïef te beweren dat een nieuw stelsel met een zo uitgebreid "basispakket' iets anders kan worden dan duurder.

Moeilijk vooraf te bewijzen, maar wel van belang is het effect op de kwaliteit van de gezondheidszorg van een gecentraliseerd stelsel. Het Britse stelsel, met even eerlijke en goede doelstellingen opgezet als het plan-Simons, is niet voor niets deze week opnieuw hét strijdpunt in de verkiezingsstrijd die op uitbreken staat. Er staan in Engeland op dit moment 948.300 mensen op de wachtlijst voor een medische behandeling; 220.900 al langer dan een jaar.

Dat komt niet, zoals Labour graag beweert, doordat de Conservatieven met hun minachting voor gewone mensen de NHS te weinig geld geven. Premier Thatcher heeft een dilapidair gezondheidssysteem van Labour geërfd en er oneindig veel meer geld in geïnvesteerd dan haar lief was. Haar instinct ligt niet in staatsziekenhuizen, maar zij wist dat het politiek niet verkoopbaar was "aan de NHS te komen'. Toen zij er toch mee door moest heeft zij allerlei deregulerings- en privatiseringsprikkels gegeven. En nog willen de wachtlijsten niet korter worden en is de toestand in tal van algemene en gespecialiseerde ziekenhuizen in Engeland onbeschrijflijk.

Een aantal topdogs uit de Nederlandse medische wereld gaat volgende week in Duitsland kijken hoe zij het daar doen. Ik weet daar niets van af, behalve dat je daar ook privé-ziekenhuizen hebt, die soms op het komische af luxueus zijn. Dat trekt weinig Nederlanders aan, durf ik te schatten. Maar als dit land de komende jaren toch een duidelijke groei van de privé-klinieken gaat meemaken, dan is het bovenstaande daarvan een belangrijke oorzaak. Ik daag staatssecretaris Simons uit daar in 2021 over te komen debatteren. In de conversatiezaal van het Willem Dreeshuis.