Stapels serviesgoed met een kunsthistorische lading

Tentoonstellingen: Paul de Nooijer. T-m 3 nov in het Zeeuws Museum, Middelburg. Openingstijden: di t-m vr 10-17 u; za t-m ma 13.30-17 u. T-m 6 okt in de Watertoren, Vlissingen-Oost Souburg. Openingstijden: wo t-m zo 12-17 u.

Fotograaf Paul de Nooijer heeft zich als een kameleon aangepast aan de tentoonstellingsruimtes die hem ter beschikking stonden. In het Zeeuws Museum in Middelburg zijn dat de Koninklijke Vertrekken, waar tot zo'n tien jaar geleden de leden van de koninklijke familie nog de nacht doorbrachten als zij in Zeeland waren. In Vlissingen is dat een watertoren die ook niet meer als zodanig in gebruik is.

Het thema van de fotowerken die De Nooijer (1943, Eindhoven) speciaal voor de expositie in het Zeeuws Museum vervaardigde, is Tafel & Bed. Twee van de drie werken hebben de compositie van Het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci als uitgangspunt, maar Jezus en de Apostelen zijn verdwenen en op de tafel staat nu een enorme hoeveelheid serviesgoed opgestapeld. De opstelling van de stapels vaatwerk vertonen echter opmerkelijk veel overeenkomsten met die van oorspronkelijke groep. De lange tafel is verdeeld over drie grote kleurenfoto's in beeld gebracht.

Op de foto's zijn kleine verschillen te zien in de plaatsing van de potten en pannen, de tegelvloer en de belichting zodat de overgangen net niet meer "kloppen'. Als contrast maakte de De Nooijer van dezelfde installatie - ook weer verdeeld over drie panelen - met een kleinbeeld camera 120 foto's die het totaal in kleine beeldjes onderverdelen. De beweging van de camera is heel regelmatig: van boven naar onder is het vlak in horizontale regels verdeeld, waardoor elke suggestie van dynamiek teniet wordt gedaan. Het worden geen 'filmbeelden', maar elke foto blijft een op zichzelf staande statische opname van een stukje stilleven. De associatie met filmbeelden is niet toevallig: De Nooijer heeft met zijn zoon Menno ook animatiefilms gemaakt die onlangs door de VPRO zijn uitgezonden.

Bij het derde werk op deze tentoonstelling, Rosa Mundi, staan, vergelijkbaar met voorstellingen op zestiende-eeuwse drieluiken, op het linker en rechter paneel zogenaamde grisailles. Het zijn zwart-wit opnames van twee figuren (De Nooijer en zijn vrouw) die liggend onder een gedrapeerd wit laken de houdingen nabootsen van de stervende slaaf van Michelangelo en van de Venus op het bekende schilderij van Botticelli. Naast deze 'namaak-sculptuur' toont het middenpaneel in kleur een rug (van de zoon van het echtpaar) versierd met bloemen van de Rosa Mundi.

Hoewel symboliek en kunsthistorische verwijzingen er bij Tafel & Bed wel erg dik bovenop liggen, deed die tafel met serviesgoed mij ook, heel banaal, onmiddellijk denken aan de reclame voor een afwasmiddel.

In tegenstelling tot de perfecte uitvoering van deze drieluiken in het Zeeuws Museum, maakt de uitvoering van de installatie in de Watertoren, onder meer door het gebruik van fotokopieën, een meer voorlopige indruk die overigens goed aansluit bij het informele karakter van de ruimte.

Het thema van de installatie, de Vier Elementen, is geïnspireerd op de oorspronklijke functie van het gebouw. Van het Vuur in de reinwaterkelder stijgt men via griezelig steile ijzeren trappen op tot Aarde, Water en Lucht. Het onderwerp biedt De Nooijer alle vrijheid om op zijn eigen bekende wijze met beelden te manipuleren en de logica van de gefotografeerde werkelijkheid flink te verstoren. Soms keren daarbij elementen uit vroegere foto's, zoals de springende man op het strand, in een nieuw verband terug. De combinatie van kleurenfoto's met fotokopieën vind ik niet altijd even geslaagd. De manier waarop fotokopieën van bijvoorbeeld stukken basalt of een waterval door herhaling en kleine verspringingen worden opgerekt, is nogal vervelend. Behalve deze werken hangt er vrij in de ruimte nog een aantal fraaie transparante opnames waarin blauwe luchten en waterpartijen een hoofdrol spelen.