Poreuze muren en dooie duiven in de afvoerpijp; Amsterdamse Waag blijkt sterk vervallen door verwaarlozing; "Er zijn plekken waar je de muur er met je vinger kunt afwrijven'

AMSTERDAM, 20 SEPT. De staat van onderhoud van de Waag op de Amsterdamse Nieuwmarkt is bijzonder slecht. Door jarenlange verwaarlozing van het onderhoud dreigt een van de pronkstukken van het gebouw, de gildekamer in het torentje van het metselaarsgilde, grote schade op te lopen. Bovendien moet een deel van de funderingen van het Waaggebouw worden hersteld in verband met scheuren.

Dit concludeert de commissie van deskundigen die is ingesteld om de monumentale kwaliteiten van het Waaggebouw te bewaken. Volgens de voorzitter van de commissie, prof.dr. W.H. Vroom, bevinden de gildekamers van het Waaggebouw zich in slechte staat. Doordat de afwatering is verwaarloosd trekt het vocht in de muren van het eeuwenoude poortgebouw. Vroom is naar eigen zeggen “zeer geschrokken” van wat hij in de Waag aantrof.

In het torentje van de metselaars, waarvan de vroegere gildemeesters de binnenzijde hebben versierd met de mooiste staaltjes van hun kunnen, is het metselwerk op een aantal plekken zeer poreus geworden door het opgetrokken vocht. “Als je de trap afdaalt heb je plekken waar je de muur er met je vinger af kan wrijven”, aldus Vroom. In de buitenmuur van hetzelfde torentje zijn twee nieuwe scheuren ontstaan, die volgens de commissie herstel van de fundering noodzakelijk maken.

Vroom, in het dagelijks leven hoofd afdeling Nederlandse geschiedenis van het Rijksmuseum: “Het gebouw is duidelijk jarenlang niet onderhouden. De afwatering is verstopt. Misschien wel vol met dooie duiven. Een vreemde paradox: het hele Nieuwmarktplein is keurig opgeknapt en het gebouw dat in het midden staat volledig verwaarloosd.”

De commissie uit in haar verslag tevens scherpe kritiek op de verbouwingen die tot dusver aan het monumentale Waaggebouw zijn gepleegd. Alle toevoegingen zouden volgens de bewakers van het monument uit de Waag moeten verdwijnen. Dat betekent in praktijk onder meer dat de enorme stalen inbouw op de begane grond - een ontwerp van de Franse architect Philip Starck dat onder critici beter bekend is als "het oorlogsschip' - alsnog uit het gebouw gesloopt zou moeten worden.

De verregaande verwaarlozing van de Waag vormt een nieuw hoofdstuk in het slepende drama dat begon toen bijna vijf jaar geleden het joods-historisch museum naar een andere bestemming vertrok. Na ruim vijf eeuwen intensief gebruik als Poortgebouw, weegstation, gilde-huis en museum staat de Waag leeg. Sinds 1987 is de gemeente op zoek naar een nieuwe bestemming.

Ondanks alle herstelwerkzaamheden aan het casco die het grondbedrijf zich de afgelopen jaren heeft getroost (kosten 2 miljoen gulden) maakt de Waag aan de buitenzijde een troosteloze indruk: uit de kierende poortdeuren steken onduidelijke afvoerslangen de grond in, ruitjes zijn ingegooid, de verf is afgebladderd.

Binnen, onzichtbaar voor de voorbijganger, kronkelen kabels, buizen van de sprinkler-installatie, luchtverversingskanalen en leidingen voor de bierpompen als ingewanden door het gebouw. Alleen het Anatomisch Theater, met zijn prachtig beschilderde houten koepel, is praktisch ongeschonden gebleven bij de aanpassing van het Waaggebouw aan zijn toekomstige functies.

Deze bestonden aanvankelijk uit de ambitieuze plannen van de stichting Centrum De Waag, waarmee de gemeente begin 1987 in zee ging. De stichting had in het gebouw een Grand Café-restaurant en een "grootstedelijk communicatiecentrum' willen vestigen. Dat bleek echter te hoog gegrepen. Begin 1990 ging de stichting failliet nadat met de gemeente geen overeenstemming werd verkregen over een sluitende exploitatie van het gebouw.

Wethouder Genet (PvdA), zowel in vorige als huidige bestuurscollege verantwoordelijk voor de Waag, kreeg vanaf het begin zware kritiek te verduren over de gemeentelijke aanpak om het gebouw een nieuwe bestemming te geven. Buurtbewoners en andere belangstellenden verweten Genet met de stichting Centrum De Waag een weinig professionele organisatie in huis te hebben gehaald. Bovendien werd gevreesd dat de ingrijpende verbouwingen die waren gepland, waaronder de glazen uitbouw en het binnenwerk naar het ontwerp van Philip Starck, onherstelbare schade zouden toebrengen aan het monumentale karakter van het pand.

“De Waag is veranderd in een grote bierpomp”, verzucht L. Lansink. Samen met een aantal verontruste Waag-liefhebbers organiseerde ze vandaag een rondleiding om de gemeenteraadsleden bewust te maken van de verwaarlozing van het Waaggebouw. Het ergert haar vooral dat de huur van 200.000 gulden per jaar die de gemeente vraagt een horeca-bestemming vanaf het begin af aan praktisch onvermijdelijk maakte. Met alle ingrijpende verbouwingen van dien. “Als een van de oudste gebouwen in Amsterdam zo'n huur op moet brengen is het de vraag waar je nu eigenlijk mee bezig bent. Zelfs voor zo'n topmonument is het rendement kennelijk belangrijker dan de historische waarde”, aldus Lansink.

Ook in de nieuwste plannen die Genet volgende week voorstelt aan de gemeenteraad is vastgehouden aan de ideeën zoals deze oorspronkelijk door Centrum De Waag zijn ontwikkeld. De wethouder geeft daarbij de voorkeur aan exploitatie door de bedrijven Eller en Christoforie, die op de begane grond een café-restaurant willen inrichten. In deze plannen zal de Waag tevens onderdak bieden aan studio's voor video-produkties, televisie en persconferenties.

De schaduw van het failliete Centrum De Waag blijft ook op nog een aantal andere punten over het gebouw hangen. De gemeente blijkt daarbij veel van haar bevoegdheden uit handen te hebben gegeven. Zo wordt de glazen serre van Starck alsnog uitgevoerd, terwijl het advies om de binnenbouw van de Franse architect af te breken terzijde wordt geschoven. “In verband met de hier op rustende auteursrechten is het niet zonder meer mogelijk deze voorzieningen te verwijderen, te wijzigen of anderzins aan te tasten zonder toestemming van de architect”, aldus Genet in zijn rapportage aan de gemeenteraad.

Starck heeft inmiddels weer zijn medewerking aan de plannen beloofd, terwijl ook de oorspronkelijke aannemer, Hillen & Roosen, opdracht zal krijgen het gebouw af te maken. Aan het in zee gaan met een andere aannemer zou immers nog wel eens een akelig prijskaartje kunnen hangen, zo valt uit de woorden van Genet op te maken.