Heeft Mozart wel bestaan

Not Mozart heet de serie van zes tv-films die BBC en AVRO samen hebben geproduceerd in dit Mozartjaar. Vanaf half oktober zijn ze om de veertien dagen te zien in het AVRO-kunstprogramma Opium en ze worden voor het eerst vertoond tijdens de Nederlandse Filmdagen. Elke film van een half uur is gemaakt door een regisseur samen met een componist en van de zes componisten zijn er twee Nederlanders: Misha Mengelberg en Louis Andriessen.

Not Mozart: 22 sept. 19.30 uur Bioscoop Rembrandt, Utrecht.

Ondanks de stelligheid van de ontkenning in de titel, die appelleert aan de weerzin tegen alwéér en nòg méér Mozart in dat nimmer eindigende Mozartjaar, is er natuurlijk toch sprake van een dubbelzinnigheid ten opzichte van het verschijnsel Mozart. Als men niet met Mozart van doen wil hebben, moet men zijn naam niet noemen en net zo principieel zijn als de componist Jan Vriend, die dit jaar een uitnodiging van Koningin Beatrix afsloeg om een Mozart-concert bij te wonen: hij had als hedendaags kunstenaar afkeer van "bewezen kwaliteit' en geen behoefte "om musici te beluisteren die muziek herkauwen van een al miljoenen malen herkauwde componist.'

Maar de twaalf regisseurs en componisten hadden voor Not Mozart in ieder geval wel de opdracht Mozart niet te herkauwen en iets origineels te verzinnen en te componeren. Ik zag vijf van de zes Not Mozart-films (N-t M-zart van componist Mathias Ruegg en regisseur Ernst Grandits was nog niet klaar) en het not betekent in de praktijk meestal: half en half toch Mozart, of naar aanleiding van Mozart of een vleugje Mozart of vrolijke weerzin tegen Mozart.

Erg origineel zijn componiste Judith Weir en regisseuse Margaret Williams helaas niet in De droom van Scipio, een Peter Sellars-achtige verplaatsing van Mozarts operaatje Il sogno di Scipio naar een hedendaags kantoor: Costanza en Fortuna rivaliseren tussen de beeldschermen.

Cabareteske schooljongensbaldadigheid spreekt uit Geben Sie mir den Kopf von Amadeus! in de regie van de Engelsman Barrie Gavin. De Oostenrijkse componist HK Gruber - ooit een Wiener Sängerknabe - speelt zelf de hoofdrol als een inwoner van Mozartistan, die zich ontfermt over de schedel van Mozart, die zomaar ergens rondslingert. Samen gaan ze op zwerftocht, Gruber zingt zijn Brecht- en Weill-achtige liedjes en de schedel, die flikkerende lampjes als ogen heeft, levert op eigen wijze commentaar. Uiteindelijk dreigt toch een officiële herbegrafenis, maar de eigenwijze Kopf von Amadeus neemt nog net op tijd de benen, de eeuwige vrijheid tegemoet.

WAM! N.V., de absurdistische film van de Engelse regisseur Anthony Garner, Misha Mengelberg en de Instant Composers Pool, gaat letterlijk uit van de Not Mozart-gedachte dat Mozart nooit heeft bestaan - “Welke componist heet nu Wolfgang Amadeus Mozart?” vraagt Wolfgang Amadeus Mozart. Hij is een hedendaagse computertycoon die aan transformaties lijdt en dan soms op Mozart lijkt, overal ganzen ziet, het aanlegt met Clara Schumann en zoekt naar de missing link in de muziek vóór Beethoven.

Aardig voor musicologen is in Brieven, Raadsels en Dagvaardingen het gesprekje dat de standbeelden van Haydn en Beethoven anno 1991 in een Carel Willink-omgeving hebben over die link die zij tussen zich missen: Mozart die daar ligt te sterven in de gestalte van de zangeres Ute Lemper. Of droomt zij-Mozart dat allemaal, nog steeds achtervolgd door vader Mozart en gekweld door de auteursrechtproblemen die Michael Nyman nu wel of niet heeft door Mozartmuziek te citeren of te plagiëren. Maar ook aan Andrew Lloyd Webber is componist Nyman zelf wel wat schuldig.

Regisseurs Jeremy Newson en Pat Gavin gebruiken veel elektronische tv-techniek, maar het meest interessant en het best overwogen gebeurt dat in M staat voor Mens, Muziek en Mozart van Peter Greenaway en Louis Andriessen. Het concept heeft tegelijkertijd eenvoud, brille en speelse ernst, kent tal van erudiete verwijzingen en omvat een menselijk eerbetoon van twee cerebrale kunstenaars aan het goddelijke scheppingsproces.

In een renaissancistisch anatomisch theater proberen de goden mensen te scheppen, omdat ze gewoon het alfabet afwerken en in het midden daarvan bij de M zijn aangeland. De mislukkingen bevolken het amphitheater en vormen een soort koor. Op een altaar wordt uiteindelijk de perfecte mens geboren: de naakte danser Ben Craft die zijn eigen choreografie danst als mens en vervolgens ook verschijnt als de Muziek wordt geschapen - het beste waarmee de mens zich kan bezighouden - en tenslotte als Mozart wordt gecreëerd, die de kunst tot in de perfectie beheerst. Mens, Muziek en Mozart zijn hier de verschijningsvormen van één goddelijke drieëenheid.

De onontkoombare systematiek waarmee Greenaway zijn beelden toont - hij gluurt als door een gat in de hemel - en waarmee Andriessen zijn streng georganiseerde noten laat spelen en laat zingen door Astrid Seriese wekken een bewondering op die, langer dan de film duurt, niet doet denken aan Mozart.