Alek Keshishian: In bed with Madonna (1991); De heldin van de afbraak

Is Madonna die Marilyn Monroe nadoet net zo opwindend als Monroe zelf? In de verste verte niet. Het is een postmoderne vergissing om te denken dat het beeld een emotie veroorzaakt, het is juist precies andersom. In de film In bed with Madonna wordt nooit een door spanning veroorzaakt beeld getoond. Zij is een heldin van deze tijd, geheel verclipt.

Alles aan Madonna is opwindender dan Madonna zelf.

Het instructiefst in dit opzicht was misschien wel de aflevering van Zomergasten, afgelopen juni, toen journaliste Jacqueline de Gier de clip zou vertonen waarin Madonna te zien is met vier of vijf mannen in een vertrek dat voornamelijk in beslag genomen werd door een bed. De Gier vertelde van te voren dat zij die clip had laten zien aan haar vriend en een kennis en dat die na afloop kribbig geworden waren, op het agressieve af. Dat kwam, zei De Gier, omdat Madonna zo unverfroren duidelijk maakte dat zij degene was die deed waar ze zin in had. Zij bediende zich van mannen, zoals mannen zich van oudsher hebben bediend van hoeren. Zelfs, of juist, min of meer geëmancipeerde mannen reageren daar ongemakkelijk op.

Vervolgens verscheen de clip, en die viel toen tegen. Hij verwees naar een opwinding, maar veroorzaakte hem niet. Hij maakte gebruik van een pornografische spanning, maar consumeerde haar niet. Hij was parodistisch, met een androgyne strekking - de mannen, of althans een van de mannen, werd onder haar handen steeds vrouwelijker. Je kreeg ondertussen sterk de indruk dat zij, de mannen, het met elkaar heel anders aangepakt zouden hebben. Daarmee werd het geheel van zijn potentiële homoseksuele spanning ontdaan.

Ik keek er in mijn eentje naar. De kinderen waren naar bed. Ik kon niet helemaal inschatten hoe ik gereageerd zou hebben als er een vrouw naast mij had gezeten die wel in merkbare opwinding ontbrand was - zou ik dan wel kregelig zijn geworden? Zou ik me hebben afgevraagd "wat hebben die mannen wat ik niet heb'?

De ware opwinding gaat altijd gepaard met zulke halfgestelde, rondspokende vragen. Maar ik stelde ze niet, het was alsof ik naar een vissekom had gekeken. Ondertussen was de beschrijving van De Gier oneindig veel opwindender geweest dan de clip zelf. Het is nu eenmaal spannend om iemand te zien vertellen wat zij spannend vindt. De droom van het bed ter grootte van een vertrek met daarin vijf mannen die au fond meer belangstelling hebben voor elkaar dan voor jou - hij is, op een bijenkoninginachtige wijze, onweerstaanbaar als hij uit de mond komt van iemand die leeft met een man die van deze droom kribbig wordt. Alle dromen zijn onweerstaanbaar zolang zij maar komen uit de mond van mensen die nog maar moeten afwachten of zij ze ooit zullen verwezenlijken. Er is geen enkele fantasie niet opwindend, zelfs de meest gewelddadige en subhumane niet. Alles op dit gebied is een kwestie van perspectief. Het was het feit dat De Gier tijdens haar beschrijving ogenblikkelijk haar vriend ter sprake bracht die voor de seksualiteit zorgde. Het spannende voor haar (en dus voor de televisiekijker) was de geheimzinnige wisselwerking die ontstond tussen haar idee dat Madonna deed waar ze zin in had (en iedere werkende, zelf verdienende vrouw zal dat idee opwindend en verwarrend vinden), en de aanwezigheid van haar vriend. Van hem kon ze denken: nu zie je pas met wie je eigenlijk leeft.

Lief

Hoe zit het met het perspectief van Madonna zelf; wordt zij ooit even spannend als De Gier toen die over Madonna sprak? Dat vroeg ik me af, en dus ging ik naar In bed with Madonna (regie Alek Keshishian). De film is inmiddels aan zijn vierde, succesvolle voorstellingsmaand begonnen. Ik mocht enige, nogal hoge verwachtingen koesteren, want overal had ik gelezen dat ik van Madonna zo ongeveer alles te zien zou krijgen. En Joost Zwagerman had in een groot, informatief en vorsend Vrij Nederland-artikel geschreven dat Madonna uiteindelijk boven alles zo lief was. Als ze giechelt, vooral.

Voor de goede orde: dit is een film, hoezeer ook een documentaire. Het is een keuze uit tweehonderd uur materiaal, opgenomen tijdens Madonna's laatste tour. We zagen haar door iemands ogen,- die van Keshishian. Er zijn redenen om aan te nemen dat hij totaal ongevoelig is voor dat wat ik "perspectief' noem. Zijn wereldbeeld is totaal verclipt, wat zeggen wil: beelden zijn voor hem niet het gevolg van een emotie, maar er de brandstof voor. De beelden gaan bij hem voor de ervaring uit. Ze worden nooit door een spanning opgeladen; Keshishian denkt dat een beeld zelf een spanning veroorzaakt. Dit is een notoir, postmodern misverstand, dat mensen er bijvoorbeeld toe verleid heeft te denken dat Madonna die exact de beelden van Marilyn Monroe imiteert even opwindend is als Monroe. Dat is nimmer zo geweest. Monroe werd Monroe door de scènes waarin ze een beeld werd, door de context, het verhaal. Madonna is in Material Girl de afbeelding van Monroe. Geïroniseerd, parodistisch - maar een afbeelding, de ontkenning van perspectief. Postmodernisme is boven alles een nederlaag - geleden door mensen met talent, maar zonder stem die zich afvraagt wat hun talent van hen wil; ze verlangen niet naar een verhaal, en zijn daar vervolgens trots op. Komend van het slagveld beginnen zij te bladeren in de prentenboeken van fotogeniekere, want reeds verbeelde slagvelden. Illustratief voor deze nederlaag is iets wat Joost Zwagerman in zijn artikel schrijft: ze is niet van de straat, "ze speelt in haar clips leentjebuur bij Brassai, Frits Lang en Michelangelo - je kunt je mindere goden voorstellen'. Alsof je bij kunstenaars die iets te vertellen hebben ooit leentjebuur kunt spelen! De ware beelden kun je nooit lenen; ze bestaan domweg niet zonder het perspectief van hun maker, en om dat perspectief draait het - om dat wat de beelden bevatten, maar nooit zijn.

Een reactie op In bed with Madonna is dus niet een reactie op Madonna "zelf', maar op haar verclipte evenbeeld. De ironie wil dat er geen andere versies van haar in omloop zijn dan de verclipte. Als zij dus de heldin van onze tijd is, dan is zij, om het plechtig te zeggen, de heldin van een afbraak - net als Gorbatsjov zogezegd.

Colaflesje

Hoe dan ook: de Madonna van In bed is de Vrouw zonder Context. Ik bedoel hier niet zoiets simpels als: Madonna heeft geen vaste partner, dus kan zij doen wat zij wil. Haar eigenmachtigheid is desperater, want zij doet voortdurend alsof zij in overtreding is.

Het duidelijkst was dat te zien tijdens het befaamde spelletje truth or dare dat zij aan het eind van de film met haar dansers speelt. Als zij gevraagd wordt te durven, dan moet ze doen alsof ze een flesje cola pijpt. Ze doet dit onweerstaanbaar, langdurig en deskundig. Ik zat naast een vrouw terwijl ik staarde, ik had haar meegenomen omdat ik dacht dat het voor het speciale parket waarin deze film me zou kunnen manoeuvreren beter was om nu en dan door de ogen van een ander te moeten kijken, en inderdaad, ik dacht al starend, tja, wat dacht ik, "Gods wegen zijn riant', dacht ik, en ook: "nu ben ik dus doorzichtig', zulke dingen dacht ik - maar er was ondertussen ook iets vreemds aan het tafereel. Een paar vrouwen, vijf nichten, een heteroseksuele danser die het niet leuk vond en wegliep, zij met het flesje, kirrend, geaffecteerd gejoel - het was duidelijk dat hier, aan deze zonovergoten tafel, niets mis kon gaan, dat daar, binnen de scène, de spanning niet erg groot was; dat de ene danser wegliep veroorzaakte bij Madonna geen reactie of spanning. Het was niet echt truth or dare. Het verwees naar een overtreding; men gaf eendrachtig een geheel en al theoretische aanstoot.

Dit was de sensatie die ik bij Madonna onophoudelijk had - ze heeft geen gevoel voor drama, ze verlangt niet naar een beeld. Moeilijk te beschrijven dit. Een beeld kan iemand worden doordat hij of zij iets durft. En durven heeft altijd iets te maken met: een stap zetten in de richting van een ander, en dan kijken of die nog durft. Dikwijls gaat het er dan niet eens om wat er gedurfd wordt. De diagonaal over het schoolplein van het kind dat bang is gepest te worden (terwijl wij weten dat dat niet zal gebeuren) kan evenzeer een aangrijpend of emotionerend beeld veroorzaken als Jeltsin die plaatsneemt voor een tank. Het gaat om de voorstelling van gevaar, desnoods: de ironische illusie ervan, en vervolgens om de zichtbare zelfoverwinning, en tenslotte om de sensatie, bij de toeschouwer, van trotse eenzaamheid.

Voor de slechte verstaander: ik bedoel hier absoluut niet mee dat Madonna zich moet schamen voor het feit dat ze zo goed een flesje cola kan pijpen. Mij wond dat nogal op. Het is meer dat zij door deze film, door het verclipte perspectief, wordt voorgesteld als iemand die niet hoeft te durven, en toch "overtreding' simuleert.

Engst

Van een lange documentaire over de Stones herinner ik me dat Mick Jagger zei dat pop-ster zijn uiteindelijk altijd iets te maken had met engst. Dat woord gebruikte hij, angst, maar dan Engels uitgesproken. Hij bedoelde denk ik dat er tussen de ster en het publiek een spanning kan ontstaan die huiveringwekkend is. Zo'n immense menigte, zoveel geluid, zulke kleine mensen op het podium. Iedereen die de Stones in werkelijkheid heeft gezien zal deze engst hebben ondergaan. De krachten die ontketend worden en vervolgens beheerst zijn reusachtig. Je weet van zulke menigtes hoe onbeheersbaar ze zijn, als de wind, als een natuurkracht, en hoe moorddadig ze kunnen worden. Toch ben je naar het concert gegaan, en word je opgenomen; veroorzaak je mede de kracht.

Zulke menigtes bevonden zich ook in de zalen waar Madonna optrad, maar het was in deze film alsof zij zich in een aquarium bevond. Soms was er sprake van enige achterlijke tegenwerking van de Zedelijkheidspolitie, compleet met dreigende arrestatie na afloop, vanwege de masturbatie-act. Dan was er spanning van tevoren, maar met durven had het vervolgens allemaal niets te maken. Durf tekent zich domweg niet op Madonna's gezicht af. Het is alsof er voor haar geen overwinning valt te boeken. Op een gegeven moment zal haar vader de kleedkamer binnen komen, nogal niet niks, om een masturbatie-act te hebben voor het oog van je vader - en weer was het alsof er tussen hem en haar een glazen plaat schoof, hij kwam binnen, mompelde zijn bezwaren, en zij kende ze, en sloeg een kwink (Dad, it is cathartic) die het vooral goed deed omdat zij wist dat de camera liep. Er leek zelfs geen blik gewisseld te worden, er was geen scène, de vader bevond zich om zo te zeggen niet in dezelfde ruimte. Hij stond met zijn neus tegen het glas en daar binnen schoot zijn guppie giechelend heen en weer.

Ondertussen liep de camera.

De camera liep almaar, en ik vermoed dat de camera de clou is van haar scèneloze leven. Zelfs tijdens haar bezoek aan het graf van haar moeder (op dertigjarige leven gestorven aan borstkanker, Madonna was toen zes) liep de camera, en Madonna ging liggen op het graf, in een poging om nu eindelijk een Beeld te zijn. Het was absoluut niet sentimenteel (op sentimentaliteit wordt Madonna eerder betrapt dan op stamelen van verliefdheid), het was ook niet onkies - het was domweg vlak. Had mij van tevoren verteld dat ik niets zou vinden, domweg niets, van het schouwspel van een jonge, kinderloze vrouw liggend op het graf van haar jonggestorven moeder,- ik zou het niet geloofd hebben. Maar het was niet anders. Het beeld ging lang voor de emotie uit, het was ter plekke alsof zij van iets de afbeelding was, de camera liep, en ik vond niets.

Huig

Later zou Warren Beatty, op dat moment haar vriend, haar uitfoeteren omdat zij zich liet filmen tijdens een medisch onderzoek, er was iets met haar keel. Camera vlak bij haar mond, starend richting huig. Zeker achteraf, denkend aan de act met het colaflesje, en aannemend dat Beatty en zij het wel eens met elkaar deden, dacht ik: eindelijk een echte scène, compleet met kunnen navoelen wat de een voelt terwijl de ander het daar ongemakkelijk van zou kunnen krijgen, enfin, alles bij elkaar begreep ik Beatty's ongedurigheid wel. Misschien herinnerde hij zich ineens wat Zwagerman van haar vindt: dat zij ergens ook lief is. En dus was hij kribbig, en zei: "Laat die camera toch lopen, doe maar, want wat heb jij nou helemaal te vertellen als hij niet loopt'.

Mooie woorden leken me dat, uit de mond van iemand, die, zo wilde ik wel denken, verliefd op haar was geworden omdat hij dacht dat hij met haar wel eens een scène zou kunnen hebben, op gevaar af de leedvermaakbron te worden. Aan alles was ook duidelijk dat hij die scène niet had meegemaakt, dat zelfs een zo dikwijls gefilmd iemand als hij onthutst was over de totale, onherroepelijke gefilmdheid van haar bestaan. Want daar komt het vermoedelijk op neer - Madonna is, samen met Andy Warhol, een van de grote immuniteitskunstenaars van onze tijd. De enige ervaring die zij kennen is die van de blik van anderen, van de wereld, gevestigd weten op zich zelf - en niet terugkijken, zelfs al kijken ze nog zo vaak de camera in.

Dat was het gevoel waarmee ik de bioscoop verliet - ik had twee uur lang gekeken naar de keuze uit tweehonderd uur materiaal uit het leven van iemand die mij, of ze nu optreedt in een zaal, of voor de camera staat, niet aan wil kijken.

Ik begreep dat ik, tegen beter weten in, en op gevaar af van verongelijkt genoemd te worden, had verwacht - en wil verwachten - dat een film me te allen tijde de omgekeerde sensatie bezorgt: dat hij zich hoe dan ook van mijn bestaan bewust is en mij, ook al kent hij mij niet, op het oog heeft.