Aanhang van Jeltsin raakt verdeeld over president

MOSKOU, 20 SEPT. Het is weer mis in het Russische parlement. Precies een maand na het succesvolle verzet tegen de staatsgreep is in de Opperste Sovjet van Rusland de persoonlijke en politieke machtsstrijd opnieuw in volle gang. Centraal daarbij staat president Boris Jeltsin, de "held' van 19 augustus die nu door een deel van zijn achterban wordt beschuldigd van een te grote machtshonger. Zijn besluit om de ministerraad, die altijd een uitvoerend orgaan van het parlement was, onder zijn directe verantwoordelijkheid te plaatsen, is daarvan het meest recente voorbeeld.

Deze pogingen om zoveel mogelijk executieve macht naar het presidentiële apparaat toe te trekken, kunnen in de ogen van de parlementaire democraten geen genade vinden. Maar tot nu toe stuiten hun bezwaren op het Jeltsin-front dat van geen wijken wenst te weten.

Jeltsin zelf heeft zich tot nu toe aan het debat over de presidentiële macht onttrokken. Gisteren zou hij de plenaire zitting van het Russische parlement met een politieke toespraak hebben geopend. Ware het niet dat hij zich een dag eerder ziek moest melden. Volgens zijn persoonlijke staatssecretaris Gennadi Boerboelis had de president last gekregen van lichte hartklachten en hadden zijn artsen hem een paar dagen rust voorgeschreven. Zijn voorgenomen bemiddelingsreis naar Azerbajdzjan en Nagorny-Karabach (samen met de Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev) moest hij daarom uitstellen.

Maar of hij echt ziek was? Daaraan werd gisteren in de Opperste Sovjet openlijk getwijfeld. Jeltsin is alleen maar weggebleven omdat hij geen trek had in een openlijke discussie met de volksvertegenwoordiging, aldus gedeputeerde Vladimir Lisin. “Een diplomatieke verkoudheid”, voegde een collega er nog even aan toe.

Het conflict speelt zich vooralsnog af in de boezem van zijn coalitie Democratisch Rusland. Deze beweging heeft Jeltsin het afgelopen jaar steeds uit tactische overwegingen gesteund omdat de ex-communist uit Sverdlovsk in haar ogen de enige was die in staat moest worden geacht het partij-apparaat te verslaan. Maar toen dat in juni bij de presidentsverkiezingen glansrijk bleek te zijn gelukt, begonnen de eerste haarscheurtjes in de eenheid zich te openbaren. Tijdens de coup ontrokken die zich uiteraard weer aan het zicht. Maar toen Jeltsin daarna per decreet bleef regeren en geen aanstalten maakte het parlement snel bijeen te roepen om zijn controlerende functie uit te oefenen, doken de meningsverschillen weer op.

Zijn al dan niet gesimuleerde ziekte maakte gisteren aan die kritiek geen einde. De sociaal-democraat Oleg Roemjantsev, tevens voorzitter van de parlementscommissie voor grondwettelijke zaken, waarschuwde gisteren zelfs in de wandelgangen van het "Witte Huis' (het Russische regeringscentrum) voor een “constitionele en wetgevings-oorlog binnen Rusland”. De Moskouse gemeenteraad, die onder de vleugels van het centrale gezag probeert te ontsnappen maar daarbij eerst het Kremlin en nu Jeltsin op haar weg vindt, is daarmee al begonnen. Zelfs enkele medestanders uit zijn naaste omgeving, zoals Sergej Sjachraj van de commissie voor wetgeving, maakten terloops aanstalten afstand te nemen tot de president. Volgens sommige zou dit conflict ook aanleiding zijn geweest voor premier Ivan Silajev om af te treden als minister-president en over te stappen naar het "interim-kabinet' van Gorbatsjov dat hij toch al leidde. Maar dat is slechts een gerucht waaraan Silajev zelf geen voedsel heeft gegeven.

De verdediging van de door hen gekritiseerde centralistische trends werd gisteren gevoerd bij monde van waarnemend parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, de man die volwaardig voorzitter moet worden maar niet wordt vertrouwd door het liberaal-democratische kamp. Zijn voornaamste argument zocht hij in het nog steeds dreigende gevaar dat van rechts uitgaat. “Jeltsin begon als president toen het parlement met zomerreces was. Het was toen nauwelijks mogelijk om hem ook te vragen met vakantie te gaan”, zei hij cynisch. Bovendien, de verpaupering van het land biedt de “samenzweerders” nog steeds alle kansen. “Niet alleen openlijke en heimelijke tegenstanders zijn aan het werk maar ook de enorme bureaucratische machine. Onze goede intenties lopen gewoon vast in dat moeras”, aldus Chasboelatov.

Vice-premier Oleg Lobov, die de taken van Silajev heeft overgenomen, deed deze waarschuwing later nog eens dunnetjes over. De cijfers die hij gaf over de economische stand van zaken sloegen alle voorgaande voorspellingen. De olie-export keldert dit jaar met 51 procent, de buitenlandse handel zou met 63 inzakken en de daling van de invoer met 46 procent zou ook nog eens de dagelijks levensstandaar direct raken, aldus Lobov. Met andere woorden: er is nu even geen tijd voor principiële discussies over de kwaliteit van de democratie.

Maar dat het dreigende conflict daarme nog niet bezworen is, werd gisteren door het Russische televisiejournaal geïllustreerd. “Verzwakking van de democratie biedt nieuw rechts nieuwe kansen”, aldus de redactie in een commentaar. “Populistisch of nationalistisch, dat is niet duidelijk, maar in ieder geval wel het type-Zjirinovski”, voegde de nieuwslezer er aan toe in een verwijzing naar de xenofobe Russische presidentskandidaat Zjirinovski die in juni bij de verkiezingen als derde eindigde, een maand geleden de coup openlijk steunde en sindsdien de enige politicus is gebleken die dat standpunt nog steeds huldigt.