Solzjenitsyn: aanklacht van tafel

MOSKOU, 18 SEPT. De schrijver en Nobelprijswinnaar Aleksandr Solzjenitsyn kan na zeventien jaar ballingschap naar de Sovjet-Unie terugkeren: procureur-generaal Nikolaj Troebin heeft gisteren de uit 1974 daterende strafrechtelijke beschuldiging van “landverraad” ingetrokken. Troebin heeft Solzjenitsyn hiervan zelf op de hoogte gesteld. Volgens Troebin “ontbreekt elk bewijs” dat Solzjenitsyn zich zou hebben schuldig gemaakt aan overtreding van artikel 64-lid a van de Russische Strafwet (“verraad van het moederland”). Hij heeft de dagvaarding tegen de nu in Vermont (VS) wonende schrijver daarom ingetrokken.

Of de in Amerika wonende Solzjenitsyn op korte termijn naar de Sovjet-Unie terugkeert is de vraag. Hij heeft gisteren in een aan de Voice of America overhandigde verklaring laten weten dat wel van plan te zijn, maar pas wanneer hij eerst het literaire werk heeft afgemaakt waar hij nu mee bezig is; volgens de verklaring zal het hem, wanneer hij naar Moskou teruggaat, aan tijd ontbreken om te schrijven.

Feitelijk liep er al jaren geen serieuze strafzaak meer tegen Solzjenitsyn. Sinds een paar jaar werd de voormalige dissidente schrijver meer en meer gevierd. Het literaire maandblad Novi Mir bijvoorbeeld heeft zijn bekendste boek "Goelag Archipel' twee jaar geleden reeds in feuilleton-vorm gepubliceerd. Afgelopen najaar distribueerde de Komsomolskaja Pravda, het grootste dagblad van de Sovjet-Unie, een politiek essay van Solzjenitsyn onder haar lezers. Verschillende politieke leiders van de Sovjet-Unie en Rusland hebben het laatste jaar bovendien expliciet aangedrongen op zijn terugkeer. Maar van een formele vrijwaring van strafvervolging, dat wil zeggen van rehabilitatie, was tot de stap van procureur-generaal Troebin geen sprake.

Pag 5:

Ideeën Solzjenitsyn slaan aan

Solzjenitsyn (73) is momenteel een van de invloedrijkste politieke denkers in de Sovjet-Unie. In de jaren zestig en zeventig was Solzjenitsyn de tegenpool van Andrej Sacharov. Solzjenitsyn, de auteur die ten tijde van Chroesjtsjovs "dooi' in 1962 veel succes had met zijn boek Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj (over Stalins concentratiekampen) maar later zijn zijn documentaire werk Goelag Archipel niet meer kon publiceren, was binnen de toen ontluikende dissidentenbeweging de vertolker van het "slavofiele' standpunt. Sacharov was toen de typische "westerling' die zich baseerde op het Europese parlementair-democratische denken. Solzjenitsyns verzet tegen het communistische bewind was daarentegen niet in de eerste plaats geïnspireerd door de liberale normen van de Verlichting maar veeleer door klassieke Russisch-orthodoxe waarden. In zijn opvattingen kregen die een nationaal-democratisch tintje. In de eerste vijf jaar van de perestrojka is Andrej Sacharov, die altijd in de Sovjet-Unie is gebleven en tot december 1986 in binnenlandse ballingschap heeft moeten leven, de boven alle partijen verheven personificatie geweest van de democratische beweging.

Het afgelopen jaar begonnen de opvattingen van Solzjenitsyn weer veld te winnen. Het politieke opstel Hoe Rusland in te richten, dat Solzjenitsyn vorig jaar voor de Komsomolskaja Pravda en de Literatoernaja Gazeta schreef, ontmoette in het hartland van de Sovjet-Unie veel instemming. Met name het feit dat Solzjenitsyn consequent in de eerste persoon meervoud schreef, werd door menigeen als hoopvol teken ervaren.

Volgens Solzjenitsyn zou de dekolonisatie van het communistische bewind niet moeten uitmonden in een klassieke parlementaire democratie en een totale decentralisatie van het voormalige tsaristische imperium. Hij pleitte in dit essay voor een soort slavische bond van Rusland, Wit-Rusland, de Oekraïne en de gerussificeerde delen van de Centraal-Aziatische republiek Kazachstan. Dit nieuwe Rusland zou bovendien moeten worden bestuurd volgens een centralistisch model: een sterke uitvoerende macht in de persoon van een president (Solzjenitsyn sprak zich niet uit voor herstel van de monarchie) en een lokaal bestuur naar analogie van het negentiende eeuwse collectieve zemstvo-model. Niet minder belangrijk was zijn appèl aan de Russen om hun cultuur “zuiver” te houden en zich dus niet over te geven aan het Westerse consumentisme.

Hoewel het tot nu toe nooit expliciet is gezegd, is dit het politieke programma dat de Russische president Boris Jeltsin sinds zijn hernieuwe opmars een jaar geleden uitvoert. Jeltsin was vorig najaar ook een van de eerste politici die zich enthousiast uitlieten over het politieke gedachtengoed van Solzjenitsyn. In tegenstelling tot Sovjet-president Michail Gorbatsjov die het indertijd juist “achterhaald” noemde.

Solzjenitsyn, wie in 1970 de Nobelprijs voor Literatuur wewrd toegekend, werd in 1974 met geweld uit de Sovjet-Unie verbannen en woont sindsdien teruggetrokken in de Amerikaanse staat Vermont. Zijn Sovjet-staatsburgerschap werd hem afgenomen. In een interview met het Amerikaanse televisiestation NBC zei hij vorige week: “Ik ben er altijd zeker van geweest dat ik op een dag terug zou keren.” Hij sloot in dat interview echter uit dat hij terug zou gaan zolang de formele aanklacht tegen hem zou bestaan. Over de recente gebeurtenissen in de Sovjet-Unie stelde Solzjenitsyn vast dat hij die een kwart eeuw geleden al heeft voorspeld, maar dat toen niemand hem geloofde.