Roman van Milan Kundera architectonisch vormgegeven; Een huis voor Tomas en Tereza

"De woning voor Tomas en Tereza', van 20 september tot 10 oktober te zien (samen met andere werken van studenten van de Kunstacademie Sint Joost) in Galerie TB, Nijverheidsweg 33, Etten Leur.

Maquette van het door Monique Groenen ontworpen huis. Trouw en ontrouw op een schaal van 1:100. In het overgangsgebied tussen de stad en de ruige natuur staat een huis, of eigenlijk zijn het twee huizen die in elkaar grijpen. Het gebouw heeft een wat aparte vorm. Van bovenaf gezien lijkt het wel iets op een gestileerde zes. Het ene huis lang en recht, via een glazen gang met kolommen verbonden met het andere huis in de buik van de zes. Het is literarchitectuur, Milan Kundera's "Ondraaglijke lichtheid van het bestaan' vertaald in beton, staal en hout. Trouw en ontrouw op een schaal van 1:100.

Kundera beschrijft de problematische relatie tussen de hoofdpersonen Tomas en Tereza. Tomas die niet kan kiezen tussen Tereza en zijn vele minnaressen. Tereza met haar jaloezie, die zich vooral 's nachts uit in haar dromen en nachtmerries over de dood. Het verhaal inspireerde Monique Groenen voor haar eindexamenopdracht Architectonische Vormgeving aan de kunstacademie in Breda. Niet zonder succes, want haar werkstuk werd onderscheiden met de Sint Joost Penning van de stad Breda, waar een bedrag van ƒ 2.500,- aan verbonden is.

"De ondraaglijke lichtheid van het bestaan' biedt op het eerste gezicht niet echt veel concrete aanknopingspunten om een huis te ontwerpen. De ruimtes die in het boek beschreven worden, heeft Monique Groenen niet gebruikt. Het ging haar om de architectonische vormgeving van een relatie. Dat de woning Tomas en Tereza letterlijk op het lijf geschreven is, is min of meer toevallig. Groenen wilde een huis ontwerpen, waarin mensen samenwonen, die tegelijk hun eigen ruimtes hebben. Vervolgens ging ze op zoek naar personen die in zo'n huis zouden kunnen wonen.

“De duidelijke karakters van Tomas en Tereza kon ik heel goed gebruiken”, zegt ze. “Ze kunnen niet met elkaar leven, maar ook niet zonder elkaar. Ze zitten voortdurend in een conflict, wat ook terugkomt in de woning.”

Monique Groenen nam de belangrijkste thema's uit Kundera's roman en begon daarmee te associëren: lichtheid en zwaarte, trouw en ontrouw, stad en natuur, dood en leven, boeken, het getal zes. Al bladerend zocht ze in tijdschriften naar plaatjes die de sfeer, de kleuren, de thema's, en de vormen van het verhaal en de karakters uitdrukten. Een dikke map met collages is de afspiegeling van het wordingsproces.

Pas halverwege beginnen er voorzichtige schetsjes van onderdelen van een huis te verschijnen. “Door mezelf steeds maar vragen te stellen is er op een gegeven moment een woning ontstaan: hoe staan Tomas en Tereza tegenover elkaar, welke vormentaal past bij hen, waar moeten ze elkaar kunnen zien, en waar niet. Maar het was af en toe wel beangstigend: hoe krijg ik hier ooit een huis uit, dacht ik dan.” Een holle vorm is de basis van de woning. Het verbeeldt de trouw van Tereza, het fundament van de relatie. Daarop rust een bolle balkenlaag, die aan het ene uiteinde het woongedeelte van Tomas optilt, en aan het andere uiteinde het gedeelte van Tereza neerdrukt. Tomas balanceert zo op de "Drager van Trouw' van Teresa. Zijn rechthoekige woning, aan de kant van de stad is licht en zweeft boven de grond. Aan het einde ervan is de slaapkamer met de "ontsnappingsroute', waarlangs Tomas zijn minnaressen kan bezoeken. Aan de kant van de natuur staat een zware, halfronde vorm, waarin zich de woonruimte van Tereza bevindt.

Voor de presentatie van haar werkstuk heeft Groenen naast de maquette grote bouwtekeningen en schetsen van het interieur gemaakt. Aan de hand van een boekje kunnen bezoekers een "wandeling' door de woning maken: “Vanaf de weg die van de stad naar de natuur loopt, kun je via een hellingbaan naar de woning(en) toe. Deze hoofdweg gaat over de rivier en vervolgens over de drager van Tereza's trouw heen. Boven deze drager ligt een balkenlaag die Tomas "woning' optilt (lichtheid) en tegelijkertijd Tereza's woning "indrukt' (zwaarte). Als je de hellingbaan verder afloopt, kom je aan het einde Tomas' woning binnen. (...) Tereza's woning is bereikbaar via de hoofdweg die naar Tomas leidt. Halverwege de hellingbaan kun je overstappen op een zwaar, massief looppad dat voortkomt uit de muur die Tereza's woning omsluit. Na ongeveer een kwart cirkel langs de muur te hebben gelopen, kom je op het grondniveau de ruimte binnen.”

De holle "Drager van Trouw' die een deel van de woning van Tereza bedekt, is weliswaar het fundament van hun relatie, maar tegelijkertijd de veroorzaker van haar jaloezie, en daarmee van de dromen en nachtmerries die ze in het boek beleeft. Tereza gaat onder de Drager door om in de gemeenschappelijke slaapkamer te komen, maar voordat ze dat kan doen, heeft ze uitzicht op Tomas' ontsnappingsroute naar zijn minnaressen. Dat veroorzaakt haar lijden, in het huis in de vorm van glimmende kegels, scherp als naaldhakken, die door de Drager van Trouw heensteken. Tomas heeft vanuit zijn woonruimte uitzicht op de nachtmerries. Maar hij is slechts toeschouwer: hij weet dat Tereza de nachtmerries heeft, toch kan hij haar niet helpen, omdat hij zijn levenswijze niet kan veranderen.

Groenen heeft nog andere thema's in haar woning verwerkt. Zoals de boeken, voor Tereza aanvankelijk een teken om mensen te vertrouwen. In de boekenkast in het woongedeelte van Tomas worden de boeken naar het lichtere einde toe steeds platter, zonder inhoud. Groenen: “Als je de chirurg Tomas beter leert kennen, zie je dat je niets hebt aan zijn geleerdheid, want hij is net zo plat als alle andere mensen.”

Of Milan Kundera zich zal kunnen vinden in deze interpretatie van zijn roman is de vraag, maar Groenen stelt met nadruk dat ze na een aantal keren lezen haar eigen verhaal uit het boek gehaald heeft. Het huis zou volgens haar echt gebouwd kunnen worden. “Maar of het bewoonbaar is? Er zitten een heleboel dingen niet in, die de meeste mensen toch wel in hun huis zouden willen hebben. Het is meer een woning om de thema's en de karakters te ervaren.”