Oorlog in Zagreb na bestand

ZAGREB, 18 SEPT. Nog geen uur nadat de Kroatische president Franjo Tudjman in Zagreb had verteld hoe hij met zijn handtekening onder het door Lord Carrington geëntameerde akkoord een laatste poging wilde doen verder bloedvergieten te voorkomen, begon de eerste oorlogsnacht in de Kroatische hoofdstad Zagreb.

Om kwart voor elf weerklonk in het centrum een krachtige explosie. Al spoedig was de hemel verlicht door een artillerieduel bij de Borongaj-kazerne en de Maarschalk-Tito-kazerne, beide aan de oostkant van de stad. In Borongaj was ook geweervuur hoorbaar, dat zich al spoedig uitbreidde tot andere delen van de stad, waar politie en sluipschutters van onbekende herkomst met elkaar soms langdurige duels uitvochten.

Omstreeks middernacht volgde dan de al maandenlang in Zagreb gevreesde luchtaanval. Een MiG scheerde laag over de stad, ongehinderd door Kroatische lichtspoormunitie, en beschoot de televisietoren op een berg naast de stad. De stad was, vermoedelijk door een ander vliegtuig, tevoren met rode lichtkogels verlicht. De 900.000 inwoners van Zagreb waren een uur eerder al door de sirenes naar de schuilkelders gezonden. Volgens sommige berichten was er ook 's middags al een luchtaanval geweest op een buitenwijk van Zagreb, Plucko, waar een politiepost zou zijn getroffen.

Pas om halftwee werd het weer rustig in Zagreb, waar de tanks van de Maarschalk-Tito-kazerne artilleriesteun gaven aan de collega's in Borongaj, maar ook enkele granaten in de richting van woonwijken en het stadhuis afvuurden. De Kroatische televisie, waarvan het hoofdgebouw precies in deze vuurlinie ligt, zette de presentatie van het programma vanuit een schuilkelder voort. Om twee uur werd het luchtalarm afgeblazen, daarna werd nog slechts af en toe het vuur gehoord van sluipschutters, in de Kroatische media nu gemakshalve "vijfde kolonne' genoemd.

Een mislukking van het door Tudjman, zijn Servische collega Slobodan Milosevic en de federale minister van defensie Veljko Kadijevic eerder op de dag ondertekende staakt-het-vuren? Formeel niet, want nadat de in opdracht van de Europese Gemeenschap opererende Lord zijn hielen had gelicht uit Joegoslavië, maakten zijn drie Joegoslavische gesprekspartners nog even snel een aanvullende afspraak dat het staakt-het-vuren niet meteen zou ingaan, maar pas op woensdag om twaalf uur.

Pag 5:

Kroaten zijn het onderling oneens over bestand

Heeft de Kroatische Nationale Garde, sinds zaterdag in het offensief tegen het Joegoslavische leger, van deze laatste uren nog even gebruik willen maken een kazerne in te nemen, maar is daarbij teruggeslagen? Of heeft de legereenheid in Borongaj de Kroatische blokkade rondom de kazerne willen doorbreken, zoals Radio Zagreb vannacht zei? De waarheid ligt, als zo vaak in deze burgeroorlog, op het kerkhof. Zeker is echter dat nu ook Zagreb heeft geleerd hoe de Joegoslavische burgeroorlog er op zoveel andere plaatsen al maandenlang uitziet: langdurig verblijf van de bevolking in schuilkelders, angstaanjagende raids van straaljagers, projectielen die op burgerdoelen terecht komen en explosies en geweervuur van onbekende herkomst midden in de stad.

De manier waarop het meer krijgslustig ingestelde deel van de Kroatische leiding het staakt-het-vuren liet aankondigen door de haar gecontroleerde radio en televisie, was meer dan vreemd. In Zagreb had net om kwart over vier het derde luchtalarm van de dag weerklonken. De eerste was om tien uur 's ochtends geweest, tussen tien en half acht 's avonds brachten de Zagrebenaren in totaal vijf uur in schuilplaatsen door - in principe althans want met elk nieuw alarm blijft het straatbeeld geanimeerder.

Dan leest de radio, met veel dienstnummers en data, een communiqué van de Kroatische minister van defensie en de landelijke commandant van de Nationale Garde voor: alle aanvallen op kazernes en objecten van het Joegoslavische leger moeten worden gestaakt. Als reden voor deze breuk met de in de afgelopen dagen gevoerde strategie vermeldt het communicatie slechts: “de thans in Kroatië ontstane situatie”.

Over het door Tudjman getekende staakt-het-vuren geen woord, de radio maakt dat pas een half uur later bekend. De president is, op zijn avondlijke persconferentie na terugkomst in Zagreb, daarover geenszins te spreken. “Een opzettelijke, vijandige daad”, noemt hij het communiqué van de leiders van de Nationale Garde zelfs, maar wenst verder niet in details te treden over de details van zijn meningsverschillen met hen. Wel maakt hij eens te meer duidelijk dat het idee, direct de strijd met het Joegoslavische leger aan te binden, zeker niet van hém is. “Ik denk niet dat we het leger kunnen overwinnen, wel kan het ons nog tientallen malen meer materiële en menselijke schade toebrengen, dan nu al het geval is”, aldus Tudjman. “Nadat we de totale oorlog hebben geprobeerd, moeten we nu laten zien dat we ook tot serieuze onderhandelingen in staat zijn”.

Een vraag van een televisieverslaggever, hoe lang hij eigenlijk nog denkt zoete broodjes te willen bakken met het "bezettingsleger', wil Tudjman niet beantwoorden. Diezelfde televisie heeft vanaf vier uur bijna elke melding van vijandelijkheden in Kroatië vergezeld van de conclusie “dat ook dit nieuwe staakt-het-vuren al mislukt is, nadat het is ingegaan”. De situatie doet denken aan die in juli, toen Tudjman het ook al aan de stok had met vertegenwoordigers van de harde lijn, ook toen over de te volgen strategie, en naderhand klaagde dat er gevaar van een antidemocratische machtsgreep had gedreigd.

De televisie, in handen van de harde lijn, meldt inmiddels het ene succes na het andere van de offensieve strategie van de Kroaten. In enkele gevallen, de kazerne in Virovitica bijvoorbeeld waar zich 300 militairen hebben overgegeven, komt de televisie met overtuigende beelden. Maar in gevallen waar de Kroaten op gewapende weerstand zijn gestuit, lijken zij hun pogingen met langdurige beschietingen en luchtaanvallen te moeten bekopen, in Varazdin bijvorbeeld, waar het vechten nog de gehele avond doorging. De schade aan steden en dorpen in Kroatië neemt zo langzamerhand grote vormen aan. Van Osijek, bolwerk van de hardliners, lijkt zo langzamerhand niet veel meer dan een rokende puinhoop over te blijven.

Dat proces van escalatie heeft Tudjman gisteren opnieuw willen doorbreken, maar ook hij is niet enkel en alleen toegefelijkheid. Er kan geen sprake van zijn, kondigt hij aan, dat Kroatië de legergeneraal Milan Aksentijevic vrijlaat, die is opgepakt en die de Kroaten willen berechten. Ook zullen de Kroaten de inmiddels op het leger buitgemaakte militaire objecten niet teruggeven. “Wij wijken niet van Kroatische grond”, roept de Kroatische president ferm. Een groot voordeel van de thans ondertekende overeenkomst lijkt hem, dat het Joegoslavische leger zich uit alle nu door Serviërs bezet territorium moet terugtrekken. Over de vraag wanneer de Kroatische Nationale Garde zal worden ontbonden - eveneens in het staakt-het-vuren voorzien - hult Tudjman zich in stilzwijgen.

Bij het aanbreken van de dag komt het stedelijk leven in Zagreb maar moeizaam op gang. Slechts weinig burgers hebben zin zich door een van sluipschutters vergeven stad naar hun werk te begeven, en hetzelfde geldt voor het personeel van de gemeentetram, dat de meeste lijnen dan ook heeft stilgelegd. De blokkades van Kroatische politie en gardisten blijken bij het ochtendkrieken gehandhaaft, ook de gisteren nieuw-gelegde, zoals die bij het militair gerchtshof. Alleen al in de Maarschalk Tito-kazerne zijn 1400 militairen gelegerd, die rijkelijk voorzien zijn van tanks en artillerie. Vele inwoners van Zagreb hebben - ongeacht het nieuwe staakt-het-vuren - het gevoel dat dit wel eens hun tweede oorlogsdag zou kunnen worden. Rond kwart voor zeven vanochtend werd op het stationsplein van Zagreb, aan het begin van het spitsuur, door iemand een half uur geschoten.