Hemel klaart op voor Gates bij hoorzitting

WASHINGTON, 18 SEPT. De kandidaat-directeur van de Amerikaanse inlichtingendienst CIA, Robert Gates, toonde gisteren nauwelijks meer zijn bekende vernietigende roofdierblik en werd met het uur vrolijker bij het kruisverhoor van de Senaatscommissie voor inlichtingenzaken. Ondanks alle harde vragen en beschuldigingen van senatoren ziet het ernaar uit dat de commissie een gunstig advies zal uitbrengen over zijn benoeming. Gates heeft een lang en omstreden verleden bij de CIA.

De grootste tegenstander van Gates, de links-liberale senator Howard Metzenbaum, gaf gisteren voor de televisie toe te verwachten dat Gates wordt benoemd, “maar dat betekent nog niet dat het juist is”. Metzenbaum heeft Gates gisteravond en vandaag onder groeiende ergernis van collega's uren lang verhoord over zijn verleden. “Met opzet gaf u er niets om, wilde u er niets van weten, sloot u uw oren en uw ogen”, beschuldigde Metzenbaum Gates.

Gates was onderdirecteur en later plaatsvervangend directeur van de CIA in de tijd van de Iran-contras-affaire die zich voordeed onder president Reagan. Bij dat schandaal leverde de Amerikaanse regering wapens aan Iran om Amerikaanse gijzelaars in Libanon vrij te krijgen. De opbrengst van de verkoop ging naar de guerrillastrijders tegen de Marxistische regering in Nicaragua. Het was een ernstige inbreuk op de bevoegdheden van het Congres, dat wapenleveranties aan Iran en vooral steun aan de Nicaraguaanse contras uitdrukkelijk had verboden. Hoge functionarissen van het Witte Huis en de CIA zijn voor het gerecht gedaagd omdat ze deze operatie verzwegen voor het Congres.

In 1987 werd Robert Gates ook voorgedragen voor het CIA-directeurschap maar hij moest zich terugtrekken omdat de senatoren meer duidelijkheid wilden hebben over het Iran-contras-schandaal in het algemeen. Verscheidene commissies waren de zaak toen aan het onderzoeken en een apart benoemde, onafhankelijke aanklager begon net met zijn werk.

Dit keer liggen de kaarten gunstiger. Gates is niet gerechtelijk vervolgd omdat bewijs ontbreekt dat hij van het schandaal af wist. De speciale aanklager voor de Iran-contras-zaak, Lawrence Walsh, heeft hem wel gehoord maar niet gedagvaard. Gates hield zich als adjunct van William Casey ook hoofdzakelijk bezig met inlichtingenzaken en niet met geheime operaties en hij zei dat hij zijn gespannen verhouding met de afdeling operaties niet wilde laten verslechteren door hen in alles te controleren.

Toch erkende hij ruiterlijk dat hij fouten maakte door slecht op zijn collega's te letten en de Sovjet-Unie te overschatten. “We hebben allemaal belangrijke lessen geleerd, voor wat betreft het denken van het ondenkbare”, zei hij, toen de Democratische senator Bill Bradley hem confronteerde met zijn uitspraak in 1986 dat de Sovjet-Unie niet zou veranderen. Zelfs Bradley vond die bekentenis van Gates “ontwapenend”.

Bij indringende vragen over het Iran-contras-schandaal antwoordde Gates dat hij zich niets kon herinneren, niets over het verschepen van Hawk-raketten naar Iran, niets over de opbrengsten daarvan, terwijl een collega hem over de mogelijkheid van een dergelijk schandaal had bericht en hij volgens documenten het onderwerp bij zijn baas, de inmiddels overleden William Casey, had aangesneden.

Gates zei ook dat het bestuur van de CIA niet volgens vaste procedures verliep. Casey werkte “onbureaucratisch” door hem of zijn collega's plotseling op te bellen met orders. Soms belde hij Gates voor de tweede keer met nieuwe orders omdat hij dacht diens collega aan de telefoon te hebben. Hier kwam een nieuw beeld van de mysterieuze Casey naar boven als een oudere man die zich gemakkelijk door grillen liet leiden.

De Republikeinse senatoren concentreerden hun vragen op zijn gedachten over de toekomst van de CIA en verdedigden zijn onwetendheid in het Iran-contras-schandaal. “Uw eigen mensen logen tegen u”, stelde senator Warren Rudman vast. Ook de Democratische voorzitter van de commissie voor inlichtingenzaken, David Boren, helt sterk over naar benoeming van Gates.

Er bestaan in de Senaat wel nog steeds ernstige twijfels over de onafhankelijkheid van Gates. Hij stond als inlichtingenspecialist op scherp geschreven, politieke analyses. In het advies moest vaak al een politieke conclusie vervat zijn en vaak strookte die conclusie met de politieke doeleinden van het Witte Huis. Gates was his master's voice en hij liet niet toe dat er afwijkende meningen in de inlichtingenrapportage kwamen.

De voorspelling van Gates dat de Sovjet-Unie spoedig ruimtewapens met laserstralen zou bezitten kwam goed overeen met de plannen van president Reagan om dergelijke wapens te produceren. Het onderzoek naar die wapens “verspilde geld dat op een betere manier had kunnen worden besteed”, zei Bradley.

Gates, die sinds 1987 adjunct-veiligheidsadviseur is voor het Witte Huis, heeft wel talent voor bureaucratische overleving. Omdat hij vanaf zijn afstuderen in 1967 bij de CIA of als inlichtingenspecialist bij het Witte Huis heeft gewerkt, kent hij dat gebied uitstekend. Maar of hij hervormingen en afslankingen kan doorvoeren in het dertig miljard dollar per jaar kostende inlichtingenapparaat, dat de helft van zijn capaciteit aan de Sovjet-Unie besteedt, valt niet uit zijn getuigenissen op te maken. De persoon Gates lijkt wel te passen in het beleid van Bush, dat voorzichtig is gezien de telkens nieuwe verrassingen in de Sovjet-Unie en de opkomst van nieuwe atoommachten.

Vandaag zet de Senaatscommissie de hoorzitting in besloten zitting voort en morgen volgen andere getuigen over Gates en het Iran