Duitsers zijn zowel met als om Markus Wolf verlegen

BONN, 18 SEPT. De mislukte staatsgreep in Moskou en de snelle veranderingen in de Sovjet-Unie die daarop volgden hadden ook de roemruchte Markus Wolf, de vroegere chef van de Oostduitse spionage, aan het denken gezet. De naar Moskou uitgeweken leider van de hoofdafdeling Inlichtingen (HVA) van het Oostberlijnse ministerie voor staatsveiligheid (Stasi) moet vorige maand tot de conclusie zijn gekomen dat hij in de Sovjet-Unie niet meer zó welkom was. Zoals ook de vroegere DDR-staatschef Erich Honecker (78), nu in Moskou herstellend van een recente zelfmoordpoging, zoiets moet hebben geconcludeerd.

In elk geval pakte de inmiddels 69-jarige Wolf eind augustus zijn koffers en reisde (vluchtte) met zijn vrouw naar Oostenrijk. Daar toonde hij zijn paspoort op het Weense vliegveld Schwechat en maakte zich vervolgens “ergens” in Oostenrijk onvindbaar. Pas jongstleden zaterdag, nadat op berichten over Wolfs verblijf in Oostenrijk commotie in Duitsland en vergeefse zoekacties van de Oostenrijkse recherche waren gevolgd, zocht zijn advocaat contact met het ministerie van justitie in Wenen. Zijn cliënt wilde politiek asiel en dus in Oostenrijk blijven, wat hij de volgende dag in lange verhoren bevestigde. Dat asiel-verzoek is vrijwel direct geweigerd, waarna een beroepsperiode van twee weken inging die Wolf naar hij zegt “geheel” wil gebruiken.

Zo is een ingewikkelde affaire ontstaan die gekenmerkt wordt door een flink aantal dubbele bodems. In Duitsland bestaat al maanden een aanhoudingsbevel tegen Wolf. De Duitse minister van justitie, Klaus Kinkel (FDP), heeft sinds zaterdag zijn Oostenrijkse collega dan ook al enkele keren om uitlevering gevraagd. Oostenrijk zal aan dat verzoek niet voldoen, zo kreeg Kinkel te horen, want het gaat bij dit uitleveringsverzoek om een “politieke” verdachte en niet om een criminele op wie “gewone” strafrechtelijke criteria kunnen worden toegepast.

Een interessante, zij het niet relevante, bijkomstigheid is dat Kinkel voor hij in Bonn staatssecretaris en, in januari jongstleden, minister werd, topman was bij de Westduitse inlichtingendienst in het Beierse Pullach (BND). In zekere zin waren Wolf, die in 1933 met zijn communistisch-joodse ouders naar Moskou vluchtte en daar zijn opleiding kreeg, en Kinkel tot enkele jaren geleden dus nog collega's, zij het in twee zeer verschillende Duitse staten.

Het ingewikkelde van de zaak is onder meer dat Oostenrijk niet alleen geen politiek asiel aan Wolf wil geven, maar dat ook niet “kan”, want dat zou immers impliceren dat de vroegere Oostduitse spionagechef nu in Duitsland politiek vervolgd zou worden. Het wil Wolf wel graag kwijt, maar kan hem niet uitleveren zolang niet duidelijk is dat deze om zuiver strafrechtelijke redenen voor de Duitse rechter zou moeten verschijnen. Reden waarom de Duitse justitie nu koortsachtig de dossiers-Wolf doorzoekt naar strafrechtelijk definieerbare vergrijpen waaraan hij zich schuldig zou kunnen hebben gemaakt sinds hij in 1958 als 35-jarige in Oost-Berlijn HVA-chef werd. Duitse kranten meldden als voorbeelden alvast wat er onder het dak van de HVA gebeurde met ontmaskerde Westduitse spionnen (lange gevangenisstraffen, soms martelingen met de dood als gevolg).

Ingewikkeld is de zaak in Duitsland in zoverre ook, dat men in Bonn heel goed beseft dat het nog maar de vraag is of een Duitse rechter Wolf wegens zijn spionagewerk voor een erkende staat, waarmee de Bondsrepubliek “boven en onder de waterspiegel” vele contacten had, zou veroordelen. Een ongemakkelijke gedachte is bovendien dat Wolf, heel lang in Oost-Berlijn “een man zonder foto”, over die contacten in de rechtszaal allerlei details zou kunnen schetsen die vandaag een pijnlijke indruk zouden kunnen maken.

Maar zolang vooral de Oostduitse bevolking staat op vervolging van de vroegere Stasi-generaal “Mischa” Wolf, “kan” de Duitse justitie niet anders dan zijn uitlevering vragen om hem voor de rechter te brengen. Komische noot: eerder had het Duitse openbaar ministerie Wolf al een tijdelijk “vrijgeleide” aangeboden als hij als getuige wilde optreden in een proces in München tegen een van zijn vroegere topmedewerkers (volgende maand). Dat aanbod geldt niet meer, zo hebben de Duitse procureur-generaal, von Stahl, en Kinkel intussen nader gecorrigeerd.