Overzichtstentoonstelling van 17-eeuwse kunstenares Artemisia in Florence; Knap geschilderde gruweldaden

Tentoonstelling: Artemisia. Casa Buonarroti, Via Ghibellina 70, Florence. T-m 3 nov. Di. t-m zo. 9.30-18 u.

Door het vlechtwerk van Judiths mandje lekt nog wat bloed uit de dronken kop van Holofernes. Hoofd half op romp, hoofd in mand, hoofd onderweg, hoofd getoond aan blij volk: van de 27 schilderijen op de eerste overzichtstentoonstelling van Artemisia Gentileschi (1593-1652- 3) in Casa Buonarroti in Florence zijn er zes gewijd aan het oud-testamentische verhaal over de joodse heldin Judith die met een list haar stadgenoten wist te bevrijden van de Assyriërs. Ze zocht hun legeraanvoerer Holofernes op in het vijandelijke kamp, verleidde hem en dronk hem onder tafel. Vervolgens trok ze zijn zwaard en maakte de hoofdman, geholpen door haar dienstmeid, een kopje kleiner.

In de zeventiende eeuw waren bijbelse voorstellingen, zoals 'De onthoofding van Holofernes' bestsellers. Rijke Italiaanse families als de Peretti's, Rospigliosi's en Pamfili's leken pas echt mee te tellen als zij de kop van Holofernes aan de wand hadden hangen. Door wie het onderwerp in beeld gebracht werd, deed er niet zoveel toe, als het maar knap geschilderd was. En knap schilderen kon Artemisia. Zelden is de onthoofdingsscène met zoveel inlevingsvermogen, realisme en natuurgetrouwheid weergegeven als door haar. Judith is op haar doeken geen geïdealiseerde schoonheid maar een gespierde boerse meid die geroutineerd een karwei afmaakt.

In de vorige eeuw zag de Engelse schrijfster Anna Jameson Artemisia's interpretatie van het thema nog als 'een gruwelijk bewijs van verkeerd gerichte genialiteit'. Tegenwoordig wordt Artemisia vanwege haar onverschrokken aanpak juist door vrouwen hogelijk gewaardeerd en geniet zij een populariteit, die veel verder reikt dan de kring van kunsthistorici. In Berlijn is zelfs een alleen voor vrouwen toegankelijk hotel naar haar vernoemd.

Artemisia werd geboren in Rome als dochter van de schilder Orazio Gentileschi, van wie zij het vak leerde.

Ze wordt wel beschouwd als de eerste vrouwelijke kunstenaar die in staat was op eigen benen grote artistieke prestaties te leveren. Anders dan de schildersdochters uit de Renaissance, die het nooit verder brachten dan assistent van hun vader, ontwikkelde zij zich tot een groot en zelfstandig schilder die zich ruimschoots kon meten met haar mannelijke collega's. Haar vader Orazio was een vriend en navolger van Caravaggio, de man die in de vroeg zeventiende eeuw voor belangrijke artistieke vernieuwingen zorgde. Ook in Artemisia's schilderijen is de invloed van Caravaggio merkbaar. Net als bij hem speelt de achtergrond in haar doeken een te verwaarlozen rol, maar wordt door sterke licht-donker contrasten alle aandacht gericht op de figuren die doortrokken zijn van een dramatisch realisme. Evenals in veel van Caravaggio's schilderijen straalt haar werk een erotische sfeer uit.

Maar er zijn ook duidelijke verschillen tussen de twee. Dat is goed te zien aan de hand van een vergelijking van het schilderij dat door Caravaggio van de onthoofdingsscène is gemaakt en dat van Artemisia. Zijn Judith is in tegenstelling tot de stevige en doortastende vrouwen in Artemisia's werk, een schuchtere schoonheid, die haar heldendaad wat onwennig uitvoert. En hoewel de gepijnigde uitdrukking op Holofernes' gezicht boekdelen spreekt, krijg je door de afstandelijke manier waarop Judith hem onder het mes neemt toch de indruk dat hij slechts toneel speelt. Dat kan niet gezegd worden van Artemisia's Holofernes. Judith en haar helpster snijden hem zo rigoureus de strot door, dat zijn spel voorgoed is uitgespeeld.

De artistieke hoogte die Artemisia in haar meesterwerken bereikte, is volgens sommige kunsthistorici onlosmakelijk verbonden met haar eigen turbulente leven. Zo wordt de wijze waarop zij de onthoofding van Holofernes verbeeldde wel geïnterpreteerd als haar wens om zich te wreken op haar perspectiefleraar Agostino Tassi, die tevens haar minnaar en verkrachter was.

In 1612 - Artemisia was toen achttien jaar oud - sleepte haar vader zijn voormalige vriend en compagnon Tassi voor het gerecht. Tassi zou Artemisia hebben verkracht en vervolgens een relatie met haar zijn aangegaan onder het mom dat hij met haar zou trouwen. Maar na verloop van tijd was het Artemisia en haar vader duidelijk geworden dat Tassi al een getrouwd man was, al had hij zijn vrouw wegens overspel om zeep laten brengen.

Tassi, die ook al eens gevangen had gezeten wegens een verhouding met zijn schoonzuster, wat destijds gelijk stond aan incest, werd opnieuw achter slot en grendel gezet. Na acht maanden kwam hij vrij, niet omdat zijn straf erop zat, maar omdat de zaak uiteindelijk niet ontvankelijk werd verklaard.

De rechtzaak trok tot ver buiten Rome de aandacht. Iedereen smulde van het schandaal, niet zozeer omdat het een zedenmisdrijf betrof maar omdat de verdachte in alle toonaarden bleef ontkennen en weigerde de consequenties van zijn daad te aanvaarden. Tijdens het proces waarbij niet alleen alle leden van het huishouden van Gentileschi als getuigen werden opgeroepen maar ook nog eens een stuk of vijftien kunstenaars, kreeg Artemisia letterlijk de duimschroeven aangezet, waarop ze Tassi toeriep: 'Is dit nu de ring die je me wilde geven?'.

Voor Tassi's carrière maakte zijn gedeukte imago niet uit. Na het proces kreeg hij meer opdrachten dan ooit. Hij werd zelfs uitgenodigd om de pauselijke zomerresidentie in aanbouw op de Quirinaal in Rome te decoreren. Het Palazzo del Quirinale is nu de ambtswoning van de Italiaanse president.

Ook Artemisia bleef niet van opdrachten gespeend. Na de rechtszitting trouwde ze hals over kop de schilder Stiattesi - een voormalige vriend van Tassi - die het tijdens het proces voor Artemisia had opgenomen. Saillant detail is nog dat haar bruidegom voorheen een homo-erotische correspondentie met Tassi had gevoerd.

Het pasgetrouwde stel verhuisde naar Florence. Daar kreeg Artemisia van Michelangelo Buonarroti de Jonge, een achterneef van de beroemde Michelangelo, de opdracht om in het Casa Buonarroti - Michelangelo kocht dit huis voor zijn neef - een plafondschildering te maken. Haar schildering van een naakte vrouw, een allegorie van de Neiging, oogstte veel succes. Achterneef Michelangelo vond het 'een prachtige, levendige en trotse verschijning, met een kompas in haar hand en een pinkelende ster als gids boven haar.' Een volgende huiseigenaar liet het op een wolk zittend naakt gedeeltelijk overschilderen. Nu bedekt een lap het naakt tot op de knieën.

Het is vanwege deze opdracht dat nu in het Casa Buonarroti de tentoonstelling 'Artemisia' plaatsvindt. Op de tentoonstelling is te zien dat Artemisia zich wat gruwelijkheden betreft niet beperkte tot de Judith-geschiedenis. Aandoenlijk wreed is het schilderij Jael en Sisera. Sisera slaapt vredig in de schoot van de rondborstige Jael. Met geheven arm staat zij op het punt om hem met een hamer een spijker door z'n kop te jagen.

Een ander schilderij op de tentoonstelling is Susanna en de ouderlingen, een doek dat Artemisia al op zeventienjarige leeftijd schilderde. Net als de onthoofding van Holofernes was het een gewild onderwerp in haar tijd. In haar boek “The Obstacle Race” over vrouwen in de schilderkunst schreef Germaine Greer over Artemisia's Susanna: “Haar bekken is niet een produkt van wellustige fantasie, maar een gevolg van zuivere waarneming en begrip.”

Of de geschiedenis met Tassi Artemisia's veertigjarige loopbaan heeft beïnvloed en of zij de woede jegens haar aanrander daadwerkelijk in verf omzette, blijft de vraag. Gezien de wijze waarop Tassi zich na het proces staande wist te houden, hield men er in het Italië van de vroeg zeventiende eeuw wel heel andere zeden en gewoonten op na dan tegenwoordig. Orazio, Artemisia's vader, werd al weer snel goede maatjes met Tassi en Artemisia trouwde een man die uitgerekend net zo'n zwarte baard had als zij die schilderde op de kop van Holofernes. Artemisia kreeg twee dochters. Of die later ook het schildersvak ingingen is niet bekend.