Naumans wrede en komische onderzoek van grensgebieden

Tentoonstelling: Clear Vision. Bruce Nauman - de complete grafiek (1970-1989) en sculpturen uit Nederlands bezit. T-m 6 oktober in Museum Boymans-van Beuningen, Rotterdam. Di-za 10-17 u; zon- en feestdagen 11-17 u. Catalogus (Engelstalig). Prijs fl. 79,50.

Pay Attention Mother Fuckers. Het komt niet vaak voor dat de brave museumbezoeker op zo'n grove wijze wordt bejegend. Maar het duurt wel even voordat deze boodschap tot hem doordringt, want op de litho van Bruce Nauman staat de tekst in spiegelschrift. De Amerikaanse kunstenaar Nauman gebruikt vaak taal als expressiemiddel. Op meer dan de helft van de 69 prenten die in Museum Boymans te zien zijn, het complete grafische oeuvre, komen woorden voor. Een enkele keer is de mededeling kort en duidelijk: NO, maar meestal is de combinatie van woorden vreemd en raadselachtig. Bij een Perfect Door kun je je nog iets voorstellen, maar bij Perfect Odor wordt dat al moeilijker (ooit een volmaakte geur geroken?) en Perfect Rodo is gewoon nonsens, alleen in combinatie met het voorafgaande krijgt het enige betekenis.

Nauman speelt met woorden, betekenissen, letters en klanken. Wat zijn Normal Desires en bestaat er eigenlijk wel zoiets als Clear Vision? Een eenvoudig anagram als War-Raw roept een scala aan betekenissen op en onder drie getekende violen (violins) staat Violence.

Nauman (1941) behoort tot de groep kunstenaars die aan het eind van de jaren zestig het begrip kunst aan een grondig onderzoek gingen onderwerpen. Wittgenstein was toen bij beeldend kunstenaars even populair als Baudrillard nu. Geconfronteerd met de ontdekking van een ijverige kunstcriticus dat de uitdrukking 'clear vision' ook voorkomt in de geschriften van Wittgenstein, zegt Nauman in een interview in de catalogus enigszins veronschuldigend dat hij zich dat niet meer precies herinnert. Het ging hem, net als bij 'perfect door', vooral om de vragen die de ongewone combinatie van woorden oproept.

Naumans werk is nooit een droge illustratie bij een filosofische verhandeling. Hij maakt bewust gebruik van de specifieke eigenschappen van een bepaalde grafische techniek zoals litho, zeefdruk of drogenaaldets. Zo heeft hij bij Clear Vision en Pay Attention, beide uit 1973, de lithosteen zo stevig met zwart krijt bewerkt dat de tekst op sommige plaatsen bijna onleesbaar is. Niet het abstracte idee van taal als 'spiegelbeeld van de wereld', maar het simpele feit dat een afdruk altijd het spiegelbeeld is van wat op de lithosteen staat, leidde mede tot de prenten in spiegelschrift. Nauman creëert zo een afstand tussen toeschouwer en kunstwerk. Terwijl het kunstwerk zorgt voor een afstand tussen toeschouwer en kunstenaar.

Veel van Nauman's werk heeft de spanningen in de communicatie tussen die drie polen, kunstenaar, kunstwerk, toeschouwer, tot onderwerp. Bij hem is net als in de psychiatrie wat gezegd wordt vaak minder belangrijk dan waarover niet wordt gesproken. De ware identiteit - als die al bestaat blijft achter de uiterlijke verschijning, het masker verborgen.

Het klinkt allemaal misschien wat droog en academisch, maar het zijn vragen waarmee filosofen, sociologen en psychologen al lang worstelen: hoe presenteer je jezelf in het openbaar en waar ligt de scheiding tussen openbaar en privé? Wanneer je een museumzaal binnenkomt en je hoort een stem zeggen 'Get out of this room, get out of my mind' dan voel je je, of je wil of niet, aangesproken. Het werk waarin dit gebeurt is niet op de tentoonstelling aanwezig, maar wie blijft onberoerd door de recente serie drogenaaldetsen (1989-90) van misvormde dieren die hulpeloos in de ruimte hangen? Samen met de onlangs door het Haags Gemeentemuseum verworven Carousel (1988) waaraan de grijze afgietsels van het inwendige van opgezette dieren - een coyote, een hert, een beer met jong en een hond - aan hun kop worden meegesleurd, leveren ze een merkwaardig, navrant beeld op. En wie zich in de Double Steel Cage Piece (1974) waagt, kan aan de lijve ondervinden hoe het is om in nauwe gang tussen twee ijzeren kooien gevangen te zitten.

Nauman houdt zich bezig met grensgebieden. De ruimte onder een stoel of tussen twee dozen interesseert hem meer dan deze voorwerpen zelf. Bij een mededeling kun je je afvragen: waar ligt de grens tussen zin en onzin?

Tegenover alle postmoderne vrijblijvendheid maakt Nauman's werk overtuigend zijn opvatting zichtbaar dat kunst een morele waarde moet hebben en een standpunt moet innemen. Hij provoceert de toeschouwer met zijn gruwelijke videoinstallatie Spinning Head (1990). Daarin zie je een opgehangen wassen kop (waarschijnlijk een zelfportret) in het 'echt' bungelen. Die kop verschijnt ook op een televisiescherm en wordt geprojecteerd op een wit laken. Het neonbeeld van twee mensen die elkaar in een eindeloze sequentie de ogen uitsteken is tegelijk wreed èn komisch.

In Rotterdam zijn beelden en videowerken, voornamelijk uit Nederlands bezit, samengevoegd met de uit Amerika komende grafiektentoonstelling. De combinatie van prenten en beelden is goed gekozen en geeft een indruk van Naumans veelzijdigheid. Het neonwerk Window or Wall Sign (1967) dat een vaste plaats heeft bij de ingang van het Rijksmuseum Kröller-Müller, ontbreekt helaas in Rotterdam. De tekst van dit werk 'The true artist helps the world by revealing mystic truths' stemt tot nadenken, maar leidt uiteindelijk tot de conclusie: het is te mooi om waar te zijn.

Het werk van Nauman heeft niets gemeen met het idee van Matisse dat kunst een prettige leunstoel moet zijn waarin de toeschouwer kan uitrusten. Bij Nauman dreigt eerder het gevaar dat de stoel onder hem wordt uitgetrokken. 'Ik weet dat er kunstenaars zijn (...) die geroerd worden door mooie dingen en die het als hun rol zien om voor andere mensen mooie dingen te maken. Ik werk niet op die manier', heeft hij eens in een interview gezegd. 'Mijn werk komt voort uit mijn frustratie over "het menselijk tekort'. En over hoe mensen weigeren andere mensen te begrijpen. En over hoe wreed mensen tegen elkaar kunnen zijn.'