Europa is norm in deelstaat Nederland; Het is het laatste jaar voordat de grenzen in Europa opengaan en dat is te merken.

Is "Europa' het de nieuwe richtsnoer van het kabinet? Bij Justitie wordt dat voluit toegegeven. “Europa is hogelijk maatgevend voor ons beleid”, zo schrijven Kosto en Hirsch Ballin. Zo klinkt het in meer hoofdstukken. Het is het laatste begrotingsjaar voordat de grenzen in Europa opengaan en dat is te merken. De departementen in deelstaat Nederland zijn nog eenmaal onder elkaar. Schoorvoetend worden hier en daar conclusies getrokken, tot ongeduld van de Raad van State. Volgend jaar moet het kabinet een duidelijk overzicht geven van de nationale taken die zijn vervallen of kunnen worden ingekrompen “en welke besparingen daaruit voortvloeien”.

De armslag van de nationale overheid is immers in hoog tempo afgenomen. De Europese economieën vervlechten zich: de concurrentie tussen de bedrijven wordt scherper, de afhankelijkheid van de lidstaten onderling groter. Er komt een politieke unie en een monetaire unie: één markt, één munt, één bank, misschien ook één stem naar buiten. De macht moet gedeeld worden, evenals het leefmilieu. Onderlinge solidariteit moet worden getoond. Tenminste, dat is de bedoeling.

Het bedrijfsleven is al aan het fuseren geslagen. Sinds 1983 is het aantal fusies en overnames onder de duizend grootste Europese industriële bedrijven gestegen met een factor drie: van ongeveer 160 naar 480. De bundeling voltrok zich voor zeker een derde tussen EG-landen onderling. Ondernemingen van buiten de EG stromen toe om straks volop te kunnen profiteren van de geïntegreerde markt. Het heeft grote gevolgen voor de overheid en de burger in Nederland. Volgens Kok moet volgend jaar “iedereen in Nederland een prestatie leveren die in prijs en kwaliteit kan wedijveren met het buitenland”. De Grote Efficiency-operatie die het kabinet is begonnen zal neerkomen op een kleinere centrale overheid. Ook departementen zullen samengaan en taken afstoten naar regionale besturen.

Op EG-niveau grijpen de lidstaten zich op steeds meer terreinen aan elkaar vast. Minister Pronk (Ontwikkelingssamenwerking) merkt in zijn begroting op dat er steeds vaker voor noodhulpacties in Brussel wordt aangeklopt. Moet dat deel van Ontwikkelingssamenwerking nu een EG-taak worden of blijft Nederland op eigen houtje Rusland de winter doorhelpen? Verkeer en Waterstaat vraagt zich af of de monopoliepositie van de PTT bij de telecommunicatie wel gehandhaafd kan worden. Minister Maij is er nog niet uit: “Maar wat we ook doen, we moeten in elk geval voorkomen dat "het klimaat' in andere Europese landen zoveel aantrekkelijker wordt dat onze ondernemers hun heil elders zoeken en buitenlandse investeerders Nederland links laten liggen.” Zo gaat het in de meeste begrotingshoofdstukken: de trefwoorden zijn concurrentie, aanpassing, integratie. Het kabinet krijgt haast. Minister Dales (binnenlandse zaken) suggereert wetsvoorstellen waarin EG-richtlijnen worden uitgevoerd in de Kamer voortaan maar als hamerstuk aan te nemen. De leidende gedachte is: als Nederland maar niet achter blijft. In infrastructuur, huisvesting, loon- en prijspeil, financieringstekort, veiligheid, milieu. In alles.

Bij Economische Zaken is de invloed van Europa het meest voelbaar. Andere landen verbeteren actief het vestigingsklimaat in de aantrekkelijke regio's. Dus werkt EZ aan het NURI-project: Nadere Uitwerking Randstad Internationaal. Hoe kan de Randstad zodanig in de vaart der volkeren worden opgestoten dat het “internationaal opererende bedrijfsleven” er zich wil vestigen? Na het Plan van Aanpak Schiphol komt er ook een Plan van Aanpak Rijnmond. Als het aan EZ ligt wordt veel nationale besluitvormingsfolklore opgeruimd: het beslissen over wegen, kantoorlocaties en spoorlijnen gaat te langzaam. Andriessen stelt een “internationale vergelijking van besluitvormingsprocedures” voor. Dan wordt er vanzelf veel duidelijk.

Andriessen waarschuwt dat Brussel eind volgend jaar heffingen op energieverbruik in de hele gemeenschap zal instellen, vooral om de uitstoot van CO2 te beperken. Brussel heeft ook regelgeving op het gebied van CV-ketels, elektrische apparaten en warmte-isolatie in het vooruitzicht gesteld. Ook de positie van de nationale energiebedrijven komt mogelijk in beweging. De EG overweegt de nationale transportnetten open te stellen voor "buitenlandse' leveranciers.

Bij Verkeer en Waterstaat wordt opgelucht geconstateerd dat de liberalisering van het wegvervoer in Europa lijkt op te schieten. Het systeem van ritvergunningen tussen landen onderling wordt vervangen door een EG-vergunningensysteem op basis van kwaliteitscriteria - vakbekwaamheid, kredietwaardigheid en betrouwbaarheid. De bedoeling is in 1993 tot volledige vervoersvrijheid te komen. Nederlandse transporteurs mogen dan voluit tussen bestemmingen waar ook in de EG goederen vervoeren. De snelheidsbegrenzer is in principe ook een EG-aangelegenheid. Maar als de Transportraad niet akkoord gaat, wil mevrouw Maij-Weggen het apparaat toch in Nederland verplicht stellen. Brussel bemoeit zich ook met de aanleg van de TGV - van de tracékeuze tot de maximale hoeveelheid geluid die een wagon mag maken. Ook de luchtvaart wordt deels in Brussel geregeld: landingsregels, overboeken en vergunningen. In het autoverkeer beslist Brussel over autogordels en verlichting overdag.

Ook Onderwijs stelt zich de grote vraag voor de toekomst: “In welke mate kunnen en willen we in Nederland een eigen koers blijven varen als het gaat om de structuur van het onderwijs en het onderwijsbestel?” Het antwoord wordt meteen gegeven. “Stelsels in het toekomstige Europa behoren in hoge mate uitwisselbaar te zijn”. Ritzen is dan ook bezig actieprogramma's met aangrenzende deelstaten te ontwikkelen. GENT (Gehele Europese Nederlandse Taalgebied) beoogt het Vlaamse en Nederlandse hoger onderwijs te integreren. Gelijksoortige plannen zijn er voor Noordrijn-Westfalen en Neder-Saksen. Ritzen belooft de Kamer de EG-richtlijn over wederzijdse erkenning van diploma's in het hoger onderwijs uit te voeren. Ook komt er een uitwisselingsprogramma binnen de EG voor toekomstige leerkrachten. Voor de universiteiten is Europa maatgevend geworden. “Zij moeten zich in toenemende mate internationaal profileren en internationaal samenwerken. Internationalisering wordt van luxe tot noodzaak”, aldus Ritzen. Het kan gaan om uitwisseling van studenten en staf, gemeenschappelijk lesmateriaal, curricula, onderzoeksprojecten en zelfs “het uitreiken van dubbele diploma's”. Het wachten is dus op de eerste "Sorbonne-Erasmus'-econoom.

WVC trekt zich op het eerste gezicht van alle departementen het minst van Brussel aan. Van de 378 pagina's worden er vier aan de EG-integratie gewijd. Daarin stelt d'Ancona zich niet één keer de vraag hoe groot de marges voor nationaal beleid in de toekomst nog kunnen zijn. Het nieuwe stelsel van verplichte ziektekostenverzekering ("plan-Simons') noch de beheersing van de geneesmiddelenprijzen op Nederlands grondgebied, wordt in EG-verband besproken of verdedigd. Wel noemen de twee ministers de EG-actieprogramma's voor gehandicapten, het ouderenbeleid, het jeugdbeleid, het voetbalvandalisme. “Op Rhodos zal de zevende sportministersconferentie plaatsvinden”, aldus de minister. In de sector volksgezondheid constateert de minister alleen dat de EG voor WVC belangrijker is geworden dan de World Health Organisation. Haar conclusie is dat ze steun zal geven aan een “inhoudelijk Europees gezondheidsbeschermingsbeleid”. Maar hoe?

Justitie is allang gewend aan het fenomeen van Europese criminaliteit. In sommige gevangenissen is meer dan de helft van de gedetineerden buitenlander. Door het wegvallen van de personencontrole aan de binnengrenzen “nemen de mogelijkheden voor grensoverschrijdende criminaliteit alleen maar toe”. Het zal onvermijdelijk leiden tot Eurocops. In ambtelijke taal:“een verdere intensivering en uitbreiding van de politiële en justitiële samenwerking in Eurpees verband”. Gevolgen van de EG voor de eigen rechtsorde zijn legio. Zo komt er een nieuwe Europese vennootschapsvorm aan, de Societas Europea, die het Nederladnse recht op z'n kop kan zetten op het gebied van misbruik, jaarrekening, medezeggenschap en belastingen. Het auteursrecht is binnen de EG in beweging, evenals de bescherming van persoonsgegevens. Er komt Europese samenwerking bij het invorderen van alimentatieschulden. Boetes en vrijheidsstraffen zullen aan andere lidstaten worden overgedragen. Het Akkoord van Schengen is nu al door acht van de twaalf lidstaten getekend - het wordt dus steeds lastiger voor het Nederlandse parlement om er nog wat aan te veranderen.

Landbouw is al jaren geleden tot profijt van de nationale "agri-business' (Bukman) overgedaan aan het EG meet- en regelcentrum van exportrestituties, prijsinterventies en produktiequota. Landbouwprijzen worden in Brussel vastgesteld en daarmee basta. Nu de landbouwuitgaven weer fors oplopen - in de koelhuizen groeien de bergen rundvlees, boter, melkpoeder en granen - is de opdracht uit Brussel "marktconform produceren'. 1992 wordt het jaar van lagere prijzen en verdere beheersing van de produktieomvang. Bukman trekt voor de Nederlandse "agri-business' de conclusie dat de nadruk nog sterker komt te liggen op de verwerkende sector, de handel en de distributie. “Via verdere internationalisering zullen tijdig nieuwe marktposities verworven moeten worden”. De binnenlandse producenten kunnen wel gecompenseerd worden voor de lagere prijzen, maar dat zal “tijdelijk en degressief” zijn.

VROM laat de Kamer zonder omhaal weten dat de ruimtelijke ordening voor Nederland in 1992 “in sterke mate zal worden bepaald door de uitkomsten van de derde bijeenkomst van EG-ministers voor ruimtelijke ordening en regiobeleid op 18 november”. Het gaat dan om de ontwikkeling van stedelijke netwerken in Europa. De bouwnijverheid krijgt te maken met een nieuw Uniform aanbestedingsreglement. Ook produktaansprakelijkheid wordt in Europees verband geregeld. Milieu is volgens het kabinet meer dan Europees. “Nederland zal ter verwezenlijking van de mondiale milieudoelstellingen aansluiting blijven zoeken bij de Europese partners”.

Sociale Zaken ziet de eigen rol in de jaren negentig afnemen. Door de EG en de regionale overheid wordt er aan de bevoegdheden van Den Haag “getrokken”, schrijft De Vries. De burger wordt ook steeds zelfstandiger. “Zij zijn steeds meer in staat zelf hun zaken te regelen.” De welvaart neemt toe, waardoor overheidsoptreden “minder urgent” wordt. EG-regels kunnen enorme gevolgen hebben voor de Nederlandse verzorgingsstaat. Neem de EG-ontwerpverordening over het vrije verkeer van werknemers. Behalve echtegeno(o)t(e) en kinderen mogen ook andere familieleden meeverhuizen. “Het beslag op de sociale zekerheid kan daardoor aanmerkelijk worden vergroot”, zegt De Vries droog. Brussel dreigt ook minimumnormen te formuleren in de sociale zekerheid. Andere onderwerpen op de agenda: de oprichting van Euro-ondernemingsraden in Euro-concerns, de bescherming van zwangere en pas bevallen werkende vrouwen, arbeidsomstandigheden op bouwplaatsen, kinderopvang en onderaanneming.