Schijngevecht bij vrede Zuid-Afrika

Zaterdag hebben de Zuidafrikaanse regering, het ANC en de Inkatha Vrijheidspartij het langverwachte vredesakkoord ondertekend tegen het politieke geweld in het land. Een eerste verslag van onze nieuwe correspondent in Zuid-Afrika.

JOHANNESBURG, 16 SEPT. De afgevaardigden keken ervan op. Dit was toch een vredesconferentie? Op de stoep van het luxueuze Carlton Hotel demonstreerden zaterdag enkele duizenden aanhangers van de Inkatha Vrijheidspartij, gewapend met speren, stokken, loden pijpen en schilden. Ze zongen strijdliederen en voerden in formatie schijngevechten op in het wakker geschrokken centrum van Johannesburg.

Het was een onverwachte en macabere achtergrond voor de ondertekening van het Nationale Vredesverdrag dat het politieke geweld in Zuid-Afrika moet terugdringen. Volgens het akkoord mogen bezoekers van politieke bijeenkomsten voortaan geen wapens meer bij zich dragen. Politieke partijen zullen het bezit en gebruik van wapens door hun aanhangers "actief ontmoedigen'. Tijdens en na politieke bijeenkomsten vielen de afgelopen jaren veel van de 10.000 doden die het slachtoffer werden van politiek geweld. Vorige week vielen er bij een nieuwe uitbarsting van geweld in de zwarte woonoorden van Johannesburg meer dan 140 doden en 500 gewonden.

Het machtsvertoon van Inkatha, met de Nationale Partij en het ANC de belangrijkste ondertekenaar van het verdrag, was volgens ANC'ers in het hotel een bewuste provocatie. De hele week had het overleg op barsten gestaan. Het ANC wilde een verbod op het dragen van "gevaarlijke wapens', inclusief de "culturele wapens' waar de Zulu-beweging Inkatha uit traditionele overwegingen sterk aan hecht. Inkatha eiste een verbod op zelfverdedigingsgroepen van het ANC in de zwarte woonoorden en stelde de militaire tak van het ANC, Umkonto we Sizwe (MK), ter discussie.

Pas in de laatste nacht redde de semantiek de politiek. "Gevaarlijk' werd geschrapt, zodat alle wapens voortaan verboden zijn. "Zelfverdediging' (self-defence) heet nu "zelfbescherming' (self-protection) en privé-legers worden niet toegestaan en mogen niet worden opgericht - een bedreiging voor MK. De breekbaarheid van deze clausules bleek al snel op de persconferentie na de ondertekening. ANC-leider Nelson Mandela, zichtbaar geïrriteerd over de Inkatha-demonstratie, verklaarde dat het ANC zijn militaire vleugel niet zal ontmantelen - de positie van MK is een zaak van overleg met de regering.

Pag 10:

Tevredenheid over nieuw vredesakkoord

Volgens Inkatha-voorman Mangosuthu Buthelezi waren zijn aanhangers hier ter verwelkoming van hun koning, Goodwill Zwelithini, die ook op de conferentie aanwezig was. Buthelezi verklaarde in het akkoord geen verbod op "culturele wapens' te zien. “Daarom draag ik er één”, zei hij, wijzend op de stok die hij bij zich had.

Het gemorrel op onderdelen deed niet af aan de tevredenheid van alle 23 ondertekenaars - politieke organisaties en vakbonden - over de totstandkoming van het verdrag. President De Klerk sprak van een "historische dag', Nelson Mandela was gereserveerder maar noemde het akkoord "absoluut noodzakelijk'. Er is maanden lang over onderhandeld onder leiding van neutrale voorzitters uit kerkelijke en zakelijke kring. Het akkoord heeft als hoofdonderwerp weliswaar de beteugeling van het politieke geweld, maar het reikt verder. Het heeft gevolgen voor het rechtssysteem, het bestuur op lokaal en regionaal niveau en geeft in de pre-ambule een aantal principes (als vrijheid van meningsuiting en van vereniging, gewetensvrijheid) die in een grondwet niet zouden misstaan.

De weg naar machtsdeling in Zuid-Afrika wordt stapsgewijs afgelegd. Het Nationale vredesverdrag is in die ontwikkeling een opmaat naar uiteindelijke onderhandelingen over een nieuwe grondwet, die wellicht nog dit jaar kunnen beginnen. Het maakt meer kans van slagen dan de vredesovereenkomst die ANC en Inkatha in januari dit jaar sloten, omdat nu ook de regering partij is - en daarmee de politie.

Het verdrag bevat een gedragscode voor politieke partijen, een oefening in tolerantie in de gepolariseerde politieke cultuur in Zuid-Afrika. Zo moet een politieke partij anders denkenden de kans geven zich te uiten en mogen politici geen opruiende taal gebruiken of valse beschuldigingen aan het adres van opponenten uiten. Niemand mag worden gedwongen lid te worden van een partij.

Ook de politie moet zich aan een aantal gedragsregels houden. De politie dient onpartijdig te zijn en geen raciale vooroordelen tentoon te spreiden. Er komen aparte onderzoekseenheden voor politiek geweld, geleid door geroutineerde officieren. Een belangrijke rol is toebedeeld aan een klachteninstantie, de meldingsofficier van politie, die in het ontwerp-verdrag nog de meer beladen titel ombudsman droeg. Deze officier, die wel door de minister van wet en orde wordt benoemd, zal klachten over de politie onderzoeken en maatregelen aanbevelen bij de corpsleiding.

De partijen hebben een nieuwe bestuurlijke structuur ontworpen om de naleving van het verdrag te garanderen. Op nationaal niveau komt er een onderzoekscommissie voor politiek geweld met brede bevoegdheden (zoals geheimhouding van getuigenissen), een vredescomité en een vredessecretariaat. Op regionaal en lokaal niveau komen er comités ter oplossing van geschillen, waarin politieke partijen, vakbonden, kerken en maatschappelijke organisaties zitting nemen. Speciale rechtbanken en vredesrechters beoordelen de zaken die deze comités aandragen.

Het verdrag kreeg wel warme woorden, maar geen handtekening van de linkse zwarte partijen Azapo en het Panafrikaans Congres (PAC). Zij vinden het een indirecte erkenning van de blanke minderheidsregering. Rechtse en extreemrechtse blanke partijen bleven helemaal weg van de conferentie - zij verwerpen het verdrag als een "verdere uitverkoop' van het land aan de zwarten.

De toon op het congres van de Conservatieve Partij in Pretoria was het afgelopen weekeinde krijgslustig. Secretaris-generaal Andries Meyers eiste (blanke) verkiezingen voordat de regering gaat onderhandelen over overdracht van de macht aan de zwarte meerderheid: “Anders zullen we al onze macht gebruiken om ons volk te bevrijden. Er zijn genoeg Afrikaners die meer geven om de vrijheid dan om hun leven”.

Geen van de partijen maakte zich zaterdag illusies over de directe invloed van het verdrag op het recente geweld in de woonoorden. Het verdrag is een overeenkomst tussen leiders, en de komende tijd moet blijken hoeveel greep zij hebben op hun achterban. In de 24 uur voor de ondertekening van het verdrag vielen 34 doden, waarvan 15 bij etnisch geweld onder bewoners van hostels bij de Winkelhaak-mijn. Een van de Inkatha-demonstranten werd zaterdagmiddag in Johannesburg doodgestoken, drie andere raakten bij het incident gewond. Sinds de ondertekening zijn er in de zwarte woonoorden rond Johannesburg drie mensen door messteken om het leven gekomen, zo maakte de politie vanochtend bekend.

De demonstratie voor het hotel was voor de ondertekening van het verdrag afgelopen. Nadat koning Goodwill en Chief Buthelezi hen tijdens de lunch vanaf het balkon van het hotel hadden toegesproken, waren de Inkathaleden naar huis gegaan. Met hun speren, stokken, loden pijpen en schilden.