"Het communisme heeft nooit bestaan'; Debat Gysi en Van der Spek over de toekomst van links in Europa

AMSTERDAM, 16 SEPT. “Wereldrevolutie: twee gulden”, roept de serieus kijkende verkoper van "de krant in Nederland van de internationale kommunistische stroming' voor de ingang van het Amsterdamse Paradiso. "Kapitalisme leidt overal tot chaos en barbarendom', luidt de opening op de voorpagina. Veel aftrek heeft hij niet bij de belangstellenden die zijn afgekomen op het door Links Forum belegde debat over "De toekomst van links in Europa'.

“Nu de Orwelliaanse varkens in het Oosten zijn gevallen, krijgen de roofdieren de kans om daar vorm te geven aan een keihard kapitalisme”, zo opent Links Forum voorzitter Sander Doeve de bijeenkomst. “Het vrijheidslievende socialisme” is volgens hem “een mooi alternatief” geweest maar heeft zich helaas nog niet kunnen ontworstelen aan “de identificatie met die foute familie met dezelfde achternaam”. Daarna krijgen de twee uitgenodigde sprekers het woord: Fred van der Spek, voormalig Tweede Kamerlid voor de PSP, en Gregor Gysi, fractievoorzitter van de PDS, de opvolger van de voormalige Oostduitse communistische partij SED.

Van der Spek is somber. Het verdwijnen van de communistische dictaturen juicht hij toe maar wat er voor in de plaats komt is “een keiharde kapitalistische ontwikkeling”. Niemand schijnt daarbij nog enige reserves te koesteren, “want zelfs Groen Links omarmt de markteconomie”. In Oost-Europa zijn de nieuwe verhoudingen al zichtbaar. Een kleine elite, “die Polen in hun Mercedessen”, maakt furore ten koste van “een grote massa verpauperden en uitzichtlozen”. Het verschil tussen arm en rijk zal steeds verder toenemen, niet alleen in Oost-Europa en in de Derde wereld maar ook in West-Europa. Op den duur zal “deze schrijnende ongelijkheid” tot de ondergang van de mensheid leiden, zo voorspelt de oude pacifist. “Oorlog is daarbij onvermijdelijk als de "have-nots' ons mores komen leren, desnoods met het gebruik van kernwapens.”

Van der Speks oplossing is nog altijd het socialisme, “zo meen ik al tientallen jaren”. Maar ja, veel succes heeft die opvatting tot nu toe niet gehad, geeft hij toe. “En het feit dat wrede dictators in Oost-Europa het socialisme hebben misbruikt voor hun systeem, heeft het begrip geen goed gedaan”, stelt hij niet zonder gevoel voor understatement.

Gysi wenst eerst vast te stellen “dat het communisme niet ten onder is gegaan, omdat het nooit heeft bestaan”. Nu de druk in West-Europa is weggevallen om beter te zijn dan het Oostblok is volgens hem de tendens dat de sociale verworvenheden in Duitsland en andere EG-landen in snel tempo worden afgebroken.

Hoe aan deze ontwikkeling een halt toe te roepen, is hem vooralsnog niet duidelijk. “Vroeger was er een duidelijk verschil tussen waarheid en leugen. Nu niet meer en dat maakt de mensen onzeker.” Dat laatste geldt volgens Gysi ook voor politici. “Kenmerkend voor de helden van deze tijd, zoals Gorbatsjov, is dat ze structuren afbreken en daarvoor in de plaats niet iets nieuws opbouwen. Van de leidende Westeuropese politici hoor je al helemaal niets nieuws”.

De goedgevulde zaal hoort het betoog van Gysi zwijgend aan. Dat kan komen omdat zijn snelle en bloemrijke Duits onvertaald blijft. “Misschien kunt u mij niet volgen”, zegt de PDS-leider. “Maar dat overkomt me in de Bondsdag ook regelmatig. Soms begrijp ik zelfs mijn eigen woorden niet eens.” Na de tweede pauze, ruim drie uur later, is de zaal half leeg. Het eigenlijke thema 'De toekomst van links in Europa' komt in het geheel niet aan de orde. Ook de schriftelijke vragen uit het publiek hebben veelal betrekking op de geschiedenis van de DDR en de partijpolitiek van de PDS.

“Was het interessant?”, vraagt organisator Doeve na afloop aan enkele omstanders. De reactie is lauw, kenmerkend voor de sfeer van de bijeenkomst. “Aan de toekomst zijn we inderdaad niet toegekomen”, zegt Doeve. “Maar in ieder geval hebben twee linkse coryfeën weer eens open met elkaar gediscussieerd en dat is al heel wat.” Doeve, zelf afkomstig uit de voormalige PSP, stelt dat het debat in de linkse beweging de afgelopen jaren volledig was vastgelopen. “Iedereen betrok zijn stellingen en wilde van geen wijken weten. Nu ligt alles in ieder geval weer open.” Voor toekomstvisies is het echter nog te vroeg. “Het is duidelijk: voorlopig hebben we tijd nodig om de verliezen te verwerken.”