Betonjongens en kantoorpersoneel opgepept in kantines; 'Historische' actie van vakbonden

Hans Stehmann stuurt zijn vuurrode Ford Sierra over de smalle, bochtige Lingedijk. Duizenden kilometers heeft hij al gemaakt de laatste weken om op te roepen tot staking op de 17de september. Stehmann is districtsbestuurder van de Industriebond FNV in Dordt. Hij is op weg naar de locatie Arkel van Betonson, een bedrijf dat rioolbuizen, vloerplaten en andere prefab betondelen maakt. Er werken zo'n 160 mensen.

De beton is moeilijk in beweging te krijgen. “Daar dertig man meekrijgen is een grotere prestatie dan honderd man op een werf. Daar gaan ze altijd plat als je een goed verhaal hebt. Hier bijvoorbeeld, de werf de Biesbosch, die gaat honderd procent plat.”

De gezamenlijke lijn van de drie vakcentrales CNV, FNV en MHP is een werkonderbreking op Prinsjesdag, onder het motto "Stem af op de troonrede'. “Hier in Zuid-Holland willen we wat zwaarder inzetten”, zegt Stehmann. De Industriebond FNV roept er op tot een 24-uursstaking. “Dat betekent wel dat het moeilijker is om samen op te trekken met CNV en MHP. Zij gaan wel mee naar de Coolsingel maar het CNV houdt zijn stakingskassen dicht. MHP niet trouwens. Zij zeggen dat leden die de "onbedwingbare lust' voelen om te staken een uitkering uit de stakingskas kunnen krijgen.”

De grote hallen van Betonson liggen er uiterlijk verlaten bij. Het is vrijdag, niet al het personeel is aanwezig. De directie heeft erin toegestemd dat de bond een bijeenkomst in de kantine houdt tijdens de schaft. Tegen twaalven hangt Stehmann met een collega de in fris wit, grijs en vuurrood uitgevoerde kantine vol met vaantjes en plakkaten van de Industriebond. "Gezond werk verzekert beter', melden enkele aanplakbiljetten kryptisch. “De beton heeft geen beste naam als het om veiligheid en arbeidsomstandigheden gaat”, zegt Stehmann, die ook landelijk CAO-onderhandelaar is voor deze sector. “Hier gaan er veel de WAO in.”

Hoog aan de muur hangen kleurenfoto's van de produkten van het bedrijf. Pijpen en platen, boven de grond en eronder. Op één na staan er nergens mensen op. Het zijn mooie pijpen, dat wel. Om twaalf uur komen enige tientallen blauw geklede mannen de kantine in. De grote broodtrommels komen op tafel. Een half uur is maar net genoeg om het allemaal naar binnen te werken.

Via de geluidsinstallatie spreekt de Stehmann de blauwe mannen toe. “Ik zal jullie niet vervelen met vakbondspraatjes. Het gaat om je eigen geld.” Hij probeert het hele kabinetsplan voor arbeiders te verklaren. Kaken malen. Flessen raken leeg. Aan een tafel wordt gekaart. Na twintig minuten is Stehmann klaar. Een beetje geklap. Dan gaan de twee bestuurders met enkele kaderleden uit het bedrijf de tafels langs met formulieren. Wie wil staken dinsdag en meewil met de bus naar de Coolsingel kan zich opgeven.

Als de mannen weer aan het werk gaan blijken zich 21 te hebben aangemeld voor de geheel verzorgde reis naar het centrum van Rotterdam. “Niet iedereen is er. Waarschijnlijk komen er uit de buizenfabriek nog wel wat bij. Het zullen er wel een stuk of 35 worden”, schat OR-lid Paul Roeland. Stehmann, terwijl hij de auto weer de dijk opdraait: “Het valt me mee voor dit bedrijf. De sociale controle is groot in zo'n dorp. Je hebt best kans dat de buren of familie het je aanrekenen als je meegaat. En een metaalbewerker doet zoiets toch makkelijker dan een betonjongen.”

Hij acht het tekenend voor de omvang van het verzet dat ook uit een bedrijf zonder noemenswaardige actietraditie een vijfde van het personeel een volle dag wil staken. “We kunnen het nauwelijks bijbenen. Van de week kwam er iemand van Betuwe Constructies naar me toe. Van dat bedrijf had ik nog nooit gehoord. Hij komt wel met een lijst van zeven man die mee willen naar Rotterdam, allemaal leden.” Bij Betonson in Arkel hebben zich in een paar dagen trouwens al zeven nieuwe leden gemeld bij de Industriebond. Oorlogswinst heet dat in bondsjargon.

Over smalle weggetjes slingeren we door het Westbrabantse land, op naar Hak. De mannen van de Industriebond staan voor de poort, opdat ze tegelijk de jaarmarkt van Giesen kunnen voorzien van strooibiljetten. Bij deze fabriek werken zo'n 250 mensen in vaste dienst en in de oogsttijd nog 300 extra. Om twee uur wisselen de ploegen. In de zachte nazomerzon delen twee districtsbestuurders en enkele kaderleden actie-oproepen uit aan komende en gaande medewerkers. Velen komen op de fiets, broodtrommel onder de snelbinders. Auto's vol mensen. Bossen papier tegelijk verdwijnen door het raam naar binnen.

Al te veel resultaat zullen de oproepen niet hebben, schat kaderlid Joost Kant. “De georganiseerden zitten vooral bij de technische dienst. Die zullen dinsdag ook wel naar de radio luisteren. Maar in de produktie is hooguit tien procent georganiseerd. Begin jaren tachtig is de TD nog een uur plat geweest. Dat was tegen de ziektewetplannen. De produktie ging toen ook ongestoord verder.” De produktie is ongeschoold werk. Die mensen is het moeilijk uit te leggen. Tot nog toe hebben zich twee mensen opgegeven om mee te gaan naar de Coolsingel. Kant: “Het is hier een lijdzaam volkje hè.”

Tegen drieën rijdt Stehmann weer terug naar het kantoor in Dordt. De voorbereidingen voor dinsdag zijn zo goed als rond. Het ziet ernaar uit dat ze met een stuk of veertig bussen uit dit district naar Rotterdam gaan. De mensen worden 's ochtends vroeg bij de poort van de bedrijven opgehaald. Als ze eenmaal binnen zijn krijg je ze moeilijk weer naar buiten.

Maar soms moet het enthousiasme worden afgeremd. De Rotterdamse metro, RET, kondigde gretig een 24-uursstaking aan. Dat zou de grootse manifestatie in het centrum in de war schoppen. Tientallen bussen met actievoerders uit Zuid-Holland parkeren dinsdag aan de rand van de stad waarna het per metro verdergaat naar de Coolsingel. Als de metro tenminste rijdt. Dat zal nog worden opgelost, verzekert Oscar van Rijswijk, regiobestuurder Zuid-Holland-zuid van de AbvaKabo.

Hij verwacht alleen al van zijn bond acht- tot tienduizend mensen op de Coolsingel. “Het was eerst een beetje de Ver-van-mijn-bed-show”, zegt hij. Veel werknemers hebben het gevoel dat zij nooit in de WAO zullen belanden. Daarom hebben de vakcentrales in hun campagne veel nadruk gelegd op de ziektewetplannen. Die mobiliseren meer mensen dan solidariteit met arbeidsongeschikten. Van Rijswijk: “In het begin moesten wij de ambtenaren aanmoedigen bijeenkomsten bij te wonen, nu vragen ze aan ons: "komen jullie op onze kantinebijeenkomst?' ”

Een protestbijeenkomst vrijdag in de kantoortuin van Europoint in Rotterdam moet die groep ambtenaren in beweging brengen die traditioneel het minst tot actie geneigd is: het kantoorpersoneel. De drie torens van Europoint zitten vol gemeentelijke diensten. Het Havenbedrijf is er bijvoorbeeld gevestigd - “Die hadden juist vandaag een zeildagje voor het personeel. Ze zijn een beetje elitair en nemen nooit eens het voortouw”, vertelt Linda Groen, bestuurder van AbvaKabo in Rotterdam. Vanaf de muren schreeuwen slogans als "Geen diefstal van zieken'. De stroom folders, buttons, petjes en posters die aan Prinsjesdag voorafgaat, is onafzienbaar.

The Amazing Stroopwafels stemmen hun instrumenten. Zij verzorgen de muzikale omlijsting van de middag met hun Nederlandstalige repertoire: “Ome Kobus heeft z'n linkerbeen verloren in Hawaï aan een haai.” En die moet dus ook de WAO in. “We werken al een beetje naar de actie toe. We zijn de Rotterdamse Boris Jeltsins”, roept de zanger.

Het is spitsuur in de kantine achter de hal. De meeste ambtenaren lopen met hun broodje nog even langs de Stroopwafels maar schieten dan toch vlug de liften in naar het werk op de eenentwintigste of tweeëntwintigste etage.

De eerste spreker is A. de Geus van de christelijke bond CFO. Vier keer zegt hij nee tegen verschillende maatregelen, het laatste "nee' met verwachtingsvolle stemverheffing. “Van zulke plannen worden we ziek! Mevrouw Dales maak uw borst maar nat”, galmt hij. Applaus, of zelfs maar instemmend gemor blijft uit.

Als de enkele honderden ambtenaren hier een voorproefje geven van dinsdag, dan wordt het een tamme actie. Onbezoldigd bestuurder van de AbvaKabo J. de Graaf hoopt de boel leven in te blazen door "best onze belangrijkste spreker' aan te kondigen: G. van Huijgevoort, de bondssecretaris. Van Huijgevoort striemt vooral de PvdA, al verzekert hij dat het hem niet "om de poppetjes' gaat. Niet om Kok en niet om Ter Veld.

De Graaf luistert waarschijnlijk met gemengde gevoelens want hij zegt later dat veel vakbondsleden juist niets moeten hebben van een kruistocht tegen de PvdA. “Jullie maken de PvdA kapot, is het commentaar”, zegt hij. En daar ligt toch het politieke hart van de meeste vakbondsmensen.

De sfeer vindt De Graaf maar zozo. Hij werkt bij de Gemeentewerken en heeft deze bijeenkomst georganiseerd. In de buitendistricten, waar hij eerder was, hing een echte sfeer. Daar stonden dan zo'n 130 man in een kantine voor veertig. Geen microfoon, maar wat een actiebereidheid.

Voorlichter Johan Slok van de CNV vond het ook maar een lauwe middag in Europoint. Hij schreef de toespraak voor De Geus. “Wat vond je ervan? Ik heb er maar een beetje een oppepverhaal van gemaakt.” Het is vrijdagmiddag laat in het coördinatiecentrum van de drie vakcentrales in het Haagse Nieuwspoort. De telefoons zwijgen. Hier verzorgen de voorlichters van de centrales de publiciteit. Ze schrijven er zogenoemde "raamspeeches' voor de sprekers.

Nieuwspoort is de plek van de "historische' gezamenlijkheid. De drie vakcentrales, samen goed voor anderhalf miljoen leden, zijn hier steeds vertegenwoordigd. Nieuwspoort is gekozen om dicht bij het politieke vuur te zitten en omdat journalisten het kennen. Maar ook omdat het neutrale grond is.

Alle vreugde over de samenwerking kan de verschillen tussen de centrales niet verhullen. "Cultuurverschillen' noemen ze het zelf. W. Muller, vice-voorzitter van de MHP is de vreemdste eend in de bijt. “Wij staken niet zo graag”, zegt hij van zijn middelbaar en hoger personeel. Dat de MHP nu wel meedoet, noemt hij “een enorm politiek signaal”.

Ook de christelijke werknemers zijn terughoudender ten aanzien van stakingen. “Zeker tegen de regering, die van God gegeven is”, zegt Slok. Actiebereidheid is een van de cultuurverschillen. Zo'n verschil zit ook in het fenomeen "oorlogswinst'. Bij de CNV is die nooit groot, bij de FNV, had Groen al verzekerd, stromen de aanmeldingen binnen.

FNV-voorlichtster Els Tieman vraagt of Slok het overzicht van acties wil aanvullen. Werkonderbrekingen, discussies, manifestaties en stakingen. “De stakingen zetten we er niet bij, hè?”, roept Slok haar lachend na. Nu zij en Muller weg zijn, wordt de sfeer losser in het coördinatiecentrum. Slok en zijn collega Eric Heres blijven alleen over, CNV'ers onder elkaar.

Zo schimpt Slok een beetje op "best de belangrijkste spreker' in Europoint die middag, Van Huigevoort. Die richtte zich ook volgens Slok onterecht slechts op de PvdA en hij speelde teveel op de man. Ze begrijpen het wel. Het partijcongres van de PvdA op 28 september is de belangrijkste gebeurtenis gedurende wat in vakbondsjargon "het traject' heet, de weg naar het gelijk-krijgen. Als de partij ja zegt tegen de WAO-plannen, wordt het vechten tegen de bierkaai.

“Volgens mij zijn de kaarten al geschud”, meent Hak-man Joost Kant. Toch zal hij op bijeenkomsten van de PvdA in de buurt nog proberen iedereen ervan te overtuigen dat het congres op 28 september nee moet zeggen. Hij beseft dat dat de laatste kans is.