Bedrijfsongevallen van de geschiedenis

Sinds gisteravond is Diogenes terug en meteen met zulk mooi camerawerk dat de beelden als decor van een speelfim zouden kunnen dienen. De stem van Jan Blokker sprak een sober commentaar dat de drie reportages onder de titel De terugkeer met elkaar verbond: over bedrijfsongevallen van de geschiedenis ging het. Als die ongevallen na kortere of langere tijd worden hersteld, zijn we meestal terug bij af.

Eén bedrijfsongevalletje, ruim zeventig jaar communisme in de Sovjet-Unie, werd onder de loep genomen in Siberië. Op 10.000 kilometer en acht dagen sporen van Moskou, aan het einde van de Sovjet-Unie werd, op de eerste dag van het nieuwe schooljaar ook daar een einde gemaakt aan de Sovjet-Unie. Opgetutte eersteklassertjes kregen er te horen dat het een moeilijk jaar wordt, waarin de hele geschiedenis opnieuw moet worden bestudeerd. Alles zal anders worden na de mislukte augustus-coup die het einde inluidde van het communisme en van het Sovjet-rijk zelf.

Wordt echt alles anders? Niet het dagelijks leven van veel mensen. De vissers die net een walrus hebben gevangen en uitgebeend, worden niet warm of koud van de politieke gebeurtenissen. “Er wordt verteld dat er naar een baantje wordt uitgekeken voor de afgezette communisten”, zegt één van hen. En een ander vult aan: “ Dat zal moeilijk worden, uitvreters zijn het. Zeventig jaar hebben ze op hun achterste gezeten. Ze kunnen niks. Laten ze hier maar komen en dan walrussen uitbenen”. Het communisme zegt deze mannen niets. “'t Was het ideaal van onze voorvaderen.”

Vietnam werd zestien jaar geleden communistisch. Een bedrijfsongeval? Zeker voor de man die na de overwinning van de Vietkong op 30 april 1975 naar een heropvoedingskamp moest, omdat hij tijdens de oorlog aan de kant van de Amerikanen had gestaan. Hij wordt gefilmd op de dag dat hij met zijn gezin naar de Verenigde Staten emigreert. Een voormalige pro-Amerikaanse soldaat heeft het bedrijfsongeval op een andere manier overleefd. “Nu is de markt het slagveld”, zegt hij als trotse directeur van een textielonderneming. Nu wordt hij "de miljonair van Saigon' genoemd en we zien hem temidden van zijn "loonslaven' in een naai-atelier, swingend in een Westers aandoende disco en ten slotte biddend voor de portretten van zijn gestorven ouders. Zijn vader was een belangrijk kaderlid van de communistische partij. Maar hij zou tevreden zijn, want het gaat goed met Vietnam.

Is er veel verschil met Koeweit-stad, de derde plaats van actie in Diogenes? Het bedrijfsongeval was daar snel hersteld. Een zelfingenomen Koeweitse huiseigenaar is na een gedwongen ballingschap teruggekeerd en kijkt toe hoe arbeiders uit India zijn gigantische huis herstellen. “De wereld helpt ons omdat we mensen zijn, niet alleen omdat we rijk zijn”, zegt hij trots. De hulp verschijnt in de personen van vrouwen en meisjes uit de Filippijnen en Bangladesh die door een goedverdienend bureu zijn geronseld om als huisslavinnen van de rijke Koeweiti's te dienen.

In Koeweit zijn de Palestijnen het kind van de rekening. De meesten proberen uit te wijken naar Libanon of Jordanië. Bang en verbitterd, ze hebben met hun steun aan Saddam Hussein op het verkeerde paard gewed. “We zijn altijd bedrogen met de Arabische gedachte, met de Arabische eenheid. Dat was een droom, die niets met de menselijke realiteit te maken had.” “De Arabische eenheid was gebaseerd op sentimenten, maar daar koop je niets voor”, vult een Palestijnse vrouw aan. De inval van Irak in Koeweit deed de Palestijnen wreed uit die droom ontwaken. Nu zijn ze ongewenste personen in Koeweit en massaal op de vlucht. Ach, een bedrijfsongeval, de geschiedenis zal het wel weer herstellen.