Tot de dood ons verblijdt

In oude culturen hoorde doodgaan nog gewoon bij het leven. Vooral wanneer het volk geloofde dat je na een vakkundige en snelle renovatie terugkwam in een nieuw lijf met een andere identiteit. Om na de uitvaart niet in een zwart gat te vallen, gingen bij sommige volken, voor de rock en roll, de favoriete pijp, fluit en weduwe mee tijdens die verbouwing. Kom daar nu eens om.

Wie dood wil gaan, moet zijn laatste trip goed plannen, want je krijgt behalve kleding geen (favoriete) spullen meer mee. Die moet je tevoren verdelen over de mensen die achterblijven, anders is bij wet geregeld wie wat krijgt. Zijn er geen erfgenamen, dan valt een nalatenschap na verloop van jaren toe aan de Staat.

Een beperkt aantal zaken kan op eigen houtje, zonder de hulp van een notaris, worden verdeeld en geregeld. Zo'n laatste wil heet een codicil en is alleen geldig wanneer de erflater (iemand die bezit als erfenis nalaat) het met de hand heeft geschreven, gedateerd en ondertekend. Daarin mogen de volgende punten staan: de benoeming van een executeur-testamentair, iemand die (alle) zaken na het overlijden op zich neemt; een soort best man; wensen omtrent de begrafenis of crematie; en toewijzing van specifieke kleren, sieraden en meubelen.

In een donor-codicil kan iemand zijn organen beschikbaar stellen voor transplantatie. Geldbedragen kunnen niet op deze wijze vermaakt worden.

Het codicil is een zeer beperkte versie van het testament, een officieel document (akte) waarin een erflater zijn laatste wil vastlegt. Iedereen vanaf zestien jaar, in het bezit van zijn verstandelijke vermogens, kan een testament laten maken door (verplicht) een notaris. Dat wordt aangetekend in het CTR, het Centraal Testamentenregister in Den Haag. Nabestaanden kunnen, via de notaris of rechtstreeks, bij het CTR navragen of er een testament bestaat, onder overlegging van een kopie akte van overlijden. In het buitenland opgemaakte testamenten van Nederlanders zijn niet opgenomen in het register.

Waarom is een testament zo belangrijk? Om te voorkomen dat door de afwezigheid van zo'n richtingwijzer (voor financiële en andere zaken) en de ijzeren logica van de wet de erfenis (op een ongelegen moment) aan de verkeerde verwanten toevalt.

Een voorbeeld ter illustratie. Een echtpaar zonder kinderen is getrouwd in gemeenschap van goederen; al hun bezittingen en schulden vormen één geheel. Wanneer de man als eerste overlijdt - mannen hebben een hogere omloopsnelheid dan vrouwen - is de vrouw als langstlevende van het paar enige erfgenaam en krijgt hun totale bezit. Overlijdt daarna de vrouw, dan gaat het hele bezit naar de familie van de vrouw en blijft de familie van de man met lege handen achter. Felle ruzies tussen de families kunnen het gevolg zijn, zelfs als het om maar een paar duizend gulden gaat.

Een ander voorbeeld. De man van een echtpaar met kinderen, in gemeenschap van goederen getrouwd, overlijdt. De vrouw behoudt de helft van het nagelaten gezamenlijke bezit. De andere helft wordt gelijkelijk verdeeld over kinderen en weduwe. Zo staat het in de wet. Bestaat de erfenis uit een huis, waar de vrouw in woont, en allerlei goederen, en eisen de kinderen hun kindsdeel op, soms niet eens omdat zij dat zelf willen, dan zit er niets anders op dan de boedel te verkopen en de opbrengst te verdelen. In zulke gevallen komt het voor dat de vrouw uit haar huis gezet wordt door haar eigen kaalplukkers. Ook een vrouw (en natuurlijk man) getrouwd op huwelijksvoorwaarden kan in zo'n vervelende situatie verzeild raken.

Veel van deze problemen worden vermeden als man èn vrouw een testament op het langstleven laten maken. In zo'n testament laat de overledene de nalatenschap na aan de ander. Kinderen krijgen een vordering op de langstlevende ter grootte van hun erfdeel, want je mag ze niet geheel onterven. De langstlevende echtgenoot krijgt het vruchtgebruik (gebruiken van andermans goed alsof men de eigenaar is) van die vorderingen, zodat de kinderen die niet kunnen opeisen zolang de langstlevende in leven is, tenzij bij voorbeeld in geval van faillissement of hertrouwen in gemeenschap van goederen.

Erfrecht is een boeiend en complex schaakspel in de tijd met geld, goederen, mensen en wettelijke regels. Wie daar aan mee moet doen, omdat hij of zij tijdens de verbouwing geen ruzie onder de thuisblijvers wil, moet gewoon een notaris in de arm nemen om een passend scenario op te stellen.