Polderconservatisme (2)

Drie dagen putsch in Moskou hebben de vooruitgang in de Sovjet-Unie meer gediend dan drie jaar samenwerking tussen Gorbatsjov en Jeltsin had kunnen opleveren. De felheid van het afwijzingsfront tegen de WAO- en Ziektewetplannen heeft Wim Kok tot meer duidelijkheid over koers en mentaliteit van zijn partij gebracht dan Van Kemenade met nog tien rapporten had kunnen dromen.

Jan Romein heeft dat verschijnsel in Carillon der Tijden (1953) aangeduid als "Heterogonie der Zwecke', oftewel de Wet van het onbedoelde of zelfs averechtse gevolg. Ter illustratie noemt hij het “duivelse fenomeen van de nauwkeurige tijdindeling, die ons elk ogenblik tot nieuwe arbeid aanzet”: die begon in de middeleeuwen als een hulpmiddel voor ascetische monniken, om op tijd te kunnen bidden voor de redding der mensheid.

Wie weet wat de voor Prinsjesdag aangekondigde actiebereidheid van de bonden nog voor onbedoelde ontwikkelingen op gang brengt. Consequent zijn ze wel, de eensgezinde leiders van de vakbeweging tot en met middelbaar- en hoger personeel. Wie jarenlang uitkeringstrekkers inlijft uit morele overtuiging of om de ledenlijst te vullen, moet ook voor hen opkomen wanneer hun belangen in het geding zijn. Dat is een logische houding die respect verdient. Maar de gevolgen kunnen niet uitblijven.

“Het betaalde werk is in Nederland langzamerhand een vorm van topsport”, schrijft de FNV in de Nota Arbeidsvoorwaardenbeleid 1992. Afgezien van deze heroïsche overdrijving, genoemde topsporters hebben al in heel wat CAO's de rekening betaald voor de recordproduktie van de sociale verzekeringsfabrieken. Iedereen wist dat dit feest te duur werd en dat Nederland dit alleen kon rekken dankzij aardgas en een steeds maar verder oplopende staatsschuld.

Wim Kok is zo voornaam te weigeren deze jaren van verwaarlozing helemaal te wijten aan vorige kabinetten, waar de PvdA niet in zat. In Scheveningen hield hij partijgenoten deze week voor: “Wij zijn allemaal met hetzelfde sop overgoten geweest. Ook wij hadden slappe knieën”.

Kok kan in zaaltjes en op de televisie minder goed nonchalante grappen maken dan Stekelenburg, maar hij heeft de moed zich op het dorpsplein te bekeren en te vertellen waarom. Hij verwacht kennelijk niet dat zijn natuurlijke achterban hem daarin moeiteloos volgt. En laat zich evenmin langer in slaap zingen door het oude liedje van solidariteit: hij betwijfelt of de betaalde topsporters van de FNV veel langer bereid blijven een steeds maar groter deel van het brutobedrag op hun loonstrook te zien wegvloeien naar sociale premies.

Stekelenburg legde het vorige zondag in Het Capitool af tegen een vastberaden getergde Kok. Dat was waarschijnlijk wel de indruk van de meeste kijkers. Die was dan gebaseerd op lichaamstaal, zweet op Johans bovenlip en de beheerst-superieure blik van zijn voorganger als FNV-voorzitter. Veel argumenten werden er niet gewisseld. Het leek haast of Kok voor de spiegel in debat ging met zijn eigen verleden. Een moedig en zuiverend tafereel, maar opnieuw geen garantie voor definitief begrip bij zijn achterban - verdeeld en vertrokken als die is. Zeker niet als Kok dinsdag in zijn rol van zuinige boekhouder met de Miljoenen-bezuinigen-nota langskomt.

Lubbers en Brinkman laten het nu ademloos aan Kok over het volk te temmen, maar het kabinet heeft het zich wel extra moeilijk gemaakt door van Kerstmis tot 27 augustus zo te aarzelen en te draaien. Het heeft onvoldoende voorgerekend dat er weinig anders opzit dan dit soort maatregelen te treffen. Wie wil, kan die feiten overigens al jaren kennen. Vakbondseconoom Piet Vos heeft ze in een genuanceerd stuk in Economisch Statistische Berichten van 31 juli nog eens duidelijk opgesomd. Hij concludeerde tot verlaging van belasting plus premies, niet verhoging.

Hoe lang zal de vakbeweging het volhouden in het openbaar te volstaan met een ongecompliceerd "Tegen'. Alle beschikbaarheid voor camera en microfoon maakt alleen maar duidelijker dat de Hofstedes, de Van Dalens, de Draijers en de Westerlakens nooit reageren op wat Kok zegt. Lange tv-optredens, zoals het Capitoolduet, zijn daarom gevaarlijk. De megafoon op een volle Coolsingel doet het beter, maar hoe lang?

Oud CNV-voorzitter Van der Meulen, nu lid van de Eerste Kamer voor het CDA, verklaart deze week in het blad CNV-Opinie dat hij zich altijd heeft verzet tegen verlaging van hoogte en duur van de uitkeringen. “Als deze plannen doorgaan, legt het kabinet de bijl aan de wortel van de boom.” Welke boom, dat verklaart hij niet en een oplossing heeft hij evenmin voor de problemen die oud-collega Kok - “Ik heb erg met hem te doen” - kennelijk heeft.

Van der Meulen zegt ook: Als deze plannen doorgaan “dan helpen ze de laatste onderdelen van de overlegeconomie om zeep”. Geen haar op zijn hoofd die op het idee komt dat het misschien één van de minder gewenste gevolgen is van die overlegeconomie dat het vaderlandse uitkeringscomplot zo lang ongehinderd heeft kunnen bestaan.

Zonder enig leedvermaak is vast te stellen dat de vakbeweging eensgezind vooruit vlucht in emotioneel begrijpelijke, maar weinig zinrijke acties. Die bovendien duur zullen uitpakken: als de regering door de knieën zou gaan, betalen werkgevers en werknemers daar uiteindelijk voor. Zoals dat al jaren gebeurt. En als de "acties' zonder succes blijven, dan resteert de miljoenenstrop van niet gewerkte uren en dagen, plus nieuwe, ongekanaliseerde frustratie.

De emancipatie van de Nederlandse werknemer onttrekt zich steeds meer aan de centrale retoriek van de klassetegenstelling. De VNO-voorzitter heeft geen hoge hoed en sigaar meer. De werknemer is misschien calculerend geworden - wees blij dat zovelen inmiddels rekenen kunnen of er een machientje voor hebben.

Die werknemer verwacht praktische hulp van een bond en steun in het dagelijkse werkleven. Die bestaat misschien wel uit een op zijn bedrijfstak toegesneden ziekte- en arbeidsongeschiktheidsverzekering. Of een uitgekiend aanbod van cursussen, tijdschriften en software om bij te blijven. Het zijn lang niet alleen de doctorandussen die daar permanent behoefte aan hebben.

Wat niet meer kan, is de oplossing van het Amsterdamse Energiebedrijf. Dat kreeg van Konsumenten Kontakt het verzoek wanbetalers geen extra kosten in rekening te brengen. Goed, zei de directie, dan halen we die zeven ton wel uit een omslag over alle gebruikers. De goeden betalen wel voor de anderen. Dat was dertig jaar lang de Nederlandse moraal. Ook in de WAO.