Kremlin-putsch versnelt einde van handelsrelatie met India

NEW DELHI, 14 SEPT. Toen delegaties van de Sovjet-Unie en India elkaar afgelopen december ontmoetten om de jaarlijkse handelscontracten af te sluiten voor het nieuwe jaar, kwamen beide partijen overeen een datum vast te stellen waarop het oude handelsverdrag uit 1953, waarop de contracten berusten, zou worden beëindigd. Beide landen kampen met een ongekende economische crisis, en men vond dat een geleidelijke stopzetting van het verdrag hun handelsbeleid zou helpen de stormen van de internationale handel te doorstaan. Tegen 1995 zouden de meeste goederen vrij worden verhandeld en betaald in harde valuta.

Maar de Augustus-revolutie gooide roeit in het eten. Ze zou beide partijen er wel eens toe kunnen dwingen hun wederzijdse voorkeursbehandeling veel eerder stop te zetten. Het is waarschijnlijk dat de ontmoeting eind dit jaar - die normaal gesproken een routinekwestie is - nu het toneel zal worden voor de officiële beëindiging.

Jarenlang was de handel tussen de Sovjet-Unie en India voor beide parijen gunstig geregeld: de jaarlijkse handelscontracten bevatten een nauwkeurige opsomming van de goederen die zouden worden gekocht en verkocht. Het voordeel voor de Sovjet-Unie was vooral politiek, omdat zij het het "niet-gebonden' India bond aan de afname van strategische goederen, vooral wapentuig, ferro- en non-ferrometalen, ertsen en aardolie. India, dat niet gewend was op de internationale markt te concurreren, kon op zijn gemak wachten tot de Sovjet-Unie haar goederen kwam afnemen: thee (60 procent van India's export), specerijen (41 procent), koffie (48 procent), rijst (23 procent), en een toenemend aantal andere goederen, variërend van machines en elektrische apparaten tot chemische en farmaceutische produkten.

Met de komst van Michail Gorbatsjov begon het oude handelsverdrag - politieke invloed voor de Sovjet-Unie, makkelijke en beschermde markt voor India - er wankel uit te zien. Maar de verhouding was al eerder verslechterd, lang voordat de perestrojka roet in het eten gooide.

India boekte vorig jaar een record handelsoverschot met de Sovjet-Unie van zo'n 2,7 miljard roepie (270 miljoen gulden), meer dan de totale export van de USSR naar India van 2,5 miljard roepie. Voor een land dat permanent met een handelstekort kampt, zou dit goed nieuws moeten zijn. Maar in plaats van vreugde spraken Indiase regeringsfunctonarissen hun bezorgdheid uit.

Tijdens de daaropvolgende bilaterale onderhandelingen eiste India van de Sovjet-Unie een verhoging van 33 procent van de invoer en een verlaging van acht procent van de eigen uitvoer. Merkwaardig, omdat de Indiase regering de export nu juist krachtig stimuleert. Zelfs het grote publiek werd getroffen door de tegenstrijdigheid.

Achterliggende reden voor de Indiase eis is de vaste wisselkoers die zonder enige soepelheid werd gehanteerd. Het verschil tussen de officiële en echte wisselkoers is steeds groter geworden. De officiële koers is 30 roepie op een roebel. Als men een vergelijking maakt met andere valuta zou die 15 op 1 moeten zijn. En als men de waarde van de dollar op de zwarte markt als maatstaf neemt, dan blijkt dat een dollar net zoveel roebels kost in Moskou als roepies in de bazaar van Delhi, dus feitelijk een koers van 1 op 1.

Dank zij de kunstmatige wisselkoers kan een Sovjet-koper die 30 roepie heeft gekregen voor zijn roebel naar de theeveiling in Calcutta gaan en ieder ander overbieden. Dit was goed voor de Indiase thee-export totdat de regering besefte wat de Sovjet-importeur kon doen, en vaak deed: deze thee weer verkopen in het Westen en een aardige winst maken; de theekisten werden niet naar Odessa gestuurd, maar de bestemming werd "omgewisseld' en de thee ging naar de haven van Rotterdam en werd daar vandaan verkocht aan Europese kopers. Aan de andere kant had een Sovjet-houtexporteur er weinig belang bij om aan een Indiase klant te leveren die hem in roepies betaalde: hij hield veel meer roebels over wanneer hij zijn goederen verkocht aan een Westerse klant die in dollars betaalde.

Op die manier werd India niet alleen de broodnodige harde valuta ontnomen, maar werd ook de eigen markt bedorven, de handelsbalans ten gunste van India enorm vergroot en ontstond aan Sovjet-kant zo'n tekort aan roepies dat India vorig jaar een "technisch krediet' van 1,8 miljard roepie aan de Sovjet-Unie moest verlenen die een last vormde voor het al enorme begrotingstekort.

Volgens Indiase regeringsfunctionarissen zijn de Russen bereid om de "oneerlijke' wisselkoers bij te stellen, maar alleen op één voorwaarde: dat de lange-termijn schuld van India zal worden uitgesloten van een dergelijke overeenkomst. India is de Sovjet-Unie ongeveer 310 miljard roepie (22 miljard gulden) schuldig en het is zeker te begrijpen dat de Russen er bepaald niet op zijn gebrand de helft van dat bedrag door een wisselkoerscorrectie af te schrijven.

Veronrustend blijft de Indiase afhankelijkheid van de Sovjet-Unie voor essentiële militaire reserve-onderdelen. Het grootste deel van de marine en luchtmacht en 40 procent van het leger wordt uitgerust door de Russen. Of dat zo blijft in geval van een reorganisatie van het militaire industriële complex van de Sovjet-Unie, is een vraag die niet alleen de economische betrekkingen tussen de twee landen zal beïnvloeden. Het zal de beide regeringen dwingen nog eens goed te kijken naar de continuering van de geldigheid van het Indo-Sovjet Vriendschapsverdrag dat de politieke basis vormt van hun handelsbetrekkingen. Hoewel het een produkt is van een andere tijd - toen de Sovjet-Unie internationaal van gewicht was - werd het verdrag vóór de putsch van 19 augustus "stilzwijgend' verlengd voor nog eens twintig jaar. Het verdrag had vóór die drie dagen al weinig geldigheid, maar nu de mislukking van de putsch heeft geleid tot een complete ontmanteling van de oude machtsstructuur, zal dit verdrag - en daarmee de voortdurende afhankelijkheid van India van de Sovjet-wapens - waarschijnlijk het volgende slachtoffer zijn van de Augustusrevolutie.