Ergste fout die PvdA-congres kan maken, is het afschrijven van Kok; De PvdA heeft zich aan meer bezondigd dan aan een zomerzotheid toen ze een belangrijk deel van haar traditionele aanhang van zich vervreemdde

Het is al bijna vergeten maar toch nog maar een half jaar geleden, dat de paus in zijn encycliek Centesimus annus een nieuwe richtlijn publiceerde voor de benadering van sociale vraagstukken waarin verrassend veel traditioneel sociaal-democratische ideeëngoed viel te herkennen. Ook al bijna vergeten, maar toch nog maar drie maanden geleden, is dat Gorbatsjov toen als enige uitweg voor de Communistische Partij van de Sovjet-Unie had bedacht dat deze zich dit najaar op een vervroegd partijcongres moest uitroepen en omvormen tot sociaal-democratisch. In ons land lijkt de belangrijkste vraag echter hoe snel het met de sociaal-democratie gedaan zal zijn. Volgens de ogenschijnlijk minzaamste en meest simplistische redenering heeft zij haar doelen bereikt, mist haar voortbestaan alle zin en zou alleen voor christen-democraten en liberalen nog veel te doen zijn.

Over de vraag welke de grote maatschappelijke problemen van de nabije toekomst zijn die hoog op de politieke agenda behoren te staan, bestaat tussen de diverse politieke stromingen weinig verschil van mening. Het gaat om een renovatie van de sociale rechtsstaat, die vooral noodzakelijk is geworden omdat scheve verhoudingen tussen werkenden en niet-werkenden hem onbetaalbaar dreigen te maken; het gaat in dit verband ook om behoud en versterking van de sociale samenhang in een samenleving, waar zich in de problematiek van de grote steden het gevaar van sociale en etnische gettovorming gaat aftekenen en tijdbommen van een desperaat vandalisme beginnen te tikken. Bij elke aanpak van dit voornaamste binnenlandse probleem moet rekening worden gehouden met de consequenties van de versnelde economische integratie in Europa en met de ernst van de milieuproblemen, niet alleen op landelijke maar ook op Europese en mondiale schaal - en wie zich op deze punten zorgen maakt over de toekomst, weet zich in tijdnood. Politieke controverses doen zich voornamelijk voor waar het om de oplossingen en de prioriteiten gaat.

Sociaal-democraten zullen alle ideeën voor oplossingen voor de nieuwe maatschappelijke problemen waarmee men wordt geconfronteerd, blijven toetsen aan hun normen voor democratische vrijheden en sociale rechtvaardigheid. Verschillen tussen hen en de liberale en christen-democratische stromingen zijn in de loop van de tijd verminderd, ze blijven - zowel programmatisch als in de hoofden en harten van haar aanhang - nog altijd niet onaanzienlijk. Men kan twisten over de vraag of de aanpak van de huidige leiding van de Partij van de Arbeid in de regeringscoalitie met de christen-democraten de juiste is, maar kan niet om de vraag heen of er - binnen dan wel buiten het parlement - betere oplossingen worden geboden en of dit land en degenen die PvdA kozen, beter af zullen zijn als één en ander wordt overgelaten aan coalities van anderen.

In de opiniepeiling lijkt de Partij van de Arbeid de laatste maanden in een vrije val naar een positie van onbeduidendheid te zijn geraakt. Op het komende congres (eind september) worden de afgevaardigden door de huidige politieke leiding voor een onontkoombare keus geplaatst. Er is dit keer weinig ruimte gelaten voor het vluchtgedrag van problemen verplaatsen. Wie Kok als een stroman van de CDA willen zien, hem om die reden weg willen hebben, kunnen weten dat na het vertrek van Kok datzelfde CDA - gezien de opiniepeilingen - in elk geval doorregeert. Wil men niet ontsporen, dan zal men nu voor één lijn moeten kiezen en alle wissels van het traject moeten bijstellen.

Het heeft voor de Partij van de Arbeid veel zin om het tekortschieten van de huidige leiding goed onder ogen te zien. Ze heeft zich aan meer bezondigd dan aan een zomerzotheid toen ze een belangrijk deel van haar traditionele aanhang van zich vervreemdde door wat daar werd ervaren als een onbekookte en nooit verwachte aanval op het bestaansniveau en op onvervreemdbare rechten. Zij liet te lang onzekerheid bestaan over de door de sociaal-democratie noodzakelijkerwijs bij te stellen programmatische doelstellingen en heeft zich te lang in eigen kring, ook daar onduidelijk mompelend, met de rug naar de mensen gekeerd. Het heeft geen zin te ontkennen dat het onderdelen zijn van een duurzamer en groter probleem in de leiding van de PvdA - al daterend van voor het ogenblijk waarop Kok aantrad.

Het is nuttig na te gaan wie de kwalijke situatie waarin de PvdA is geraakt tijdig voorzagen en op grond waarvan en waarom zij toentertijd te weinig gehoor hebben gevonden. Het is nutteloos te blijven benadrukken dat men het zelf in het verleden goed heeft gezien als men er niet bij zegt tot welke praktische conclusies dat inzicht op dit moment leidt. Belangrijker dan de vraag hoe men over de WAO-voorstellen van het kabinet-Lubbers en het optreden van Kok denkt, is het zoeken naar de weg die tot een beter functionerende sociaal-democratie in dit land zal leiden. Voor het zoveelste zwamdebat over een aanloop naar nieuwe "progressieve concentraties' (met stromingen die nog minder ideeën blijken te hebben over wat er praktisch zou kunnen gebeuren dan in de PvdA zelf al zo lang bleken te leven) of alles maar zien op te vangen in netwerken van discussieclubs (die ongetwijfeld tot zinvolle levendige debatten kunnen leiden, maar waarvan men gauw te hoge verwachtingen koestert waar het om bruikbare beslissingen over de Rijksbegroting gaat) is op dit moment eenvoudig geen tijd meer beschikbaar.

Als het PvdA-congres iets van belang kan doen om de betekenis van de sociaal-democratie voor dit land te herstellen en te verzekeren, dan is het dat het zich realiseert hoe rampzalig de kloof is die tussen de leiding-Kok en aanhang ontstond en tracht wederzijds vertrouwen te herstellen. De partijleiding en Kok zullen alleen voldoende vertrouwen krijgen als zij overtuigende vooruitzichten bieden op programmatische en partijorganisatorische vernieuwingen op korte termijn, die zijn afgestemd op de nieuwe maatschappelijke problemen die men al zo lang onderkent zonder er echter tot nu toe conclusies aan te verbinden. Daarbij zal de kwaliteit van de politieke leiding van de partij niet de geringste zorg zijn.

Het congres zou geen grotere fout kunnen maken dan de leiding-Kok af te schrijven. De sociaal-democratie heeft haar aanhang en de vaderlandse politiek weinig meer te bieden dan mensen als Kok, Pronk en Wöltgens, waar het gaat om de toch al zeldzame combinatie van kennis en ervaring in de sociaal-economische problematiek en ook internationale bestuurlijke ervaring. Wanneer het komende congres leidt tot het vertrek van Kok, de val van het kabinet en daaruit waarschijnlijk voortvloeiende Kamerverkiezingen, zal niet alleen de vernieuwing maar ook het voortbestaan van de Partij van de Arbeid op het spel staan