"Afgaan vergroot de schade'

DEN HAAG, 14 SEPT. Vermoeid reizen ze elke avond door het land, als zendelingen met het slechte nieuws. Tweede-Kamerleden van de PvdA moeten de WAO-plannen van het kabinet uitleggen en de achterban geruststellen. Soms lukt het, maar vaak niet. Dan staan ze oog in oog met een woedend publiek dat zich afreageert op de spreker en de PvdA hekelt.

De "koude douches' hebben veel PvdA-Kamerleden huiverig gemaakt om nog het land in te trekken, te verschijnen voor de tribunalen van de achterban. Ze drukken zich zodra het woord spreekbeurt valt, maar geven eerlijk toe dat ze het niet aankunnen. De confrontatie met de basis heeft in de gangen bij de fractiekamers al een flinke "Untergangsstimmung' verspreid, die voor cynische grappen zorgt over wie waar ten onder is gegaan.

Op 28 september houdt de PvdA een bijzonder congres in Nijmegen waar Kok steun zal vragen voor zijn beleid inzake de WAO en ziektewet.

Staatssecretaris van sociale zaken, Ter Veld, die de "uitlegoperatie' begon, heeft eral drie keer flink van langs gehad. Ze is afgebrand in de zalen van Nijverdal, Emmen en Alkmaar. “Elske wil het liefst worden geknuffeld”, zegt fractiesecretaris F. Buurmeijer, coördinator van de spreekbeurten. “Maar dat werkt averechts bij mensen die hun woede hebben opgekropt.” De aangeslagen Ter Veld zal minder figureren.

Maar Buurmeijer beschikt nog over een harde kern van PvdA-Kamerleden die de zalen aankunnen: de vlotte sprekers met feitenkennis. Specialisten op het gebied van mediatechniek zijn al bij de PvdA-fractie langs geweest om de sprekers wat tips te geven, om te voorkomen dat de zalen alsnog over ze heenrollen. “Je moet schuld bekennen over de slechte presentatie, dat werkt ontwapenend”, zegt J. van Zijl, een Kamerlid voor Brabant-Oost. “Daarna moet je laten zien dat je enorm hebt geworsteld met de WAO-plannnen, dat je ook mens bent”.

In elke zaal zitten leden van de FNV, met hun stickers, soms met spandoeken en ze maken de spreker al snel uit voor "verrader'. “Je moet ze laten schreeuwen tot het de zaal begint te irriteren. Dan grijp je in, en kun je ze isoleren.” Als eerste is het Van Zijl deze week gelukt een afdeling, Den Bosch, achter de PvdA-fractie te krijgen. “Je moet overeind blijven, soms zelf ook agressief worden. Als je afgaat, wordt de schade groter”.

Naast Van Zijl kunnen ook Kamerleden als B. Middel, F. Leijnse, H. Vos zich weren, maar de meesten bedanken voor de eer. “Al die PvdA-Kamerleden die niet willen spreken of die worden weggescholden, schieten tekort”, vindt J. van den Berg, de voormalig directeur van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. “Nu wreekt het zich dat de politiek is verambtelijkt. De meeste Kamerleden zijn nette ambtenaren die in jargon denken”.

De zalen zitten niet te wachten op technische uitleg en vaktermen. De leden willen een goed, meeslepend verhaal horen, het liefst met een aantal flinke steken tegen het CDA. Het zijn heftige debatten in de cafézalen en theaters, bevolkt door grijzende veertigers - die Kamerleden herinneren aan de beloften uit de dagen van oppositie -, en ouderen die met vuur en vlam vertellen over de nestwarmte van de rode familie. De jonge generaties ontbreken, alsof er een oorlog is geweest.

Pag.3:

De PvdA, vergrijsd en verkreukeld

“De PvdA is een oppositiepartij die is verdwaald in de regering”, zegt Van den Berg. “Dit is de erfenis van de strijdcultuur, het produkt van Nieuw Links. De PvdA werd de vertolker van ontevredenheid en zo de natuurlijke tegenhanger van regeringsmacht. Het vernieuwingsproces dat begon met rapporten zoals "Schuivende Panelen' en "Bewogen Beweging' is halverwege gestold. Het ging voorbij aan de achterban en de partijtop verkrampte weer. Toen de PvdA met dit kabinet begon, wist ze niet wat ze wilde. Er was geen profiel omdat er was geen conceptie was. De achterban voert nog oppositie. Socialisten koesteren een vooruitgangsgeloof, ze kunnen niet aanvaarden dat het ook slechter kan gaan. Het CDA houdt de aanhang gewoon het verhaal voor van de magere en vette jaren.”

De beschuldigende vinger gaat steeds in de richting van Nieuw Links, de jonge generatie van toen en de oude garde van nu, die bleef omdat niemand zaagde aan de stoelpoten. Op de gepolitiseerde groep volgden a-politieke generaties. F. Rottenberg, een kanshebber voor het voorzitterschap van de PvdA, begon als 18-jarige leider van de Jonge Socialisten. Met 34 is hij nu nog altijd het jongste partijkopstuk. “Nieuw Links heeft vergrijzing in het begin van de jaren zeventig voorkomen”, zegt H. Daudt, prominent socioloog en lid van de PvdA. “Maar nu vergrijzen ze zelf. Er kwam een nieuwe generatie, maar die zorgde niet voor intellectuele vernieuwing. Het werd een vermolmde club van vergaderaars die zich vastklampte aan de collectieve sector. Den Uyl was een traditioneel man die sceptisch was over Nieuw Links, maar voor hem was de collectieve sector ook hèt besturingsmechanisme.”

Daudt leverde aan het eind van de jaren zeventig al flinke kritiek op de uitdijende verzorgingsstaat in het jaarboek voor het Democratisch Socialisme. “Die kritiek kwam niet aan. Je was meteen een rechtse rakker. De PvdA heeft zich in de jaren tachtig breed gemaakt voor de verzorgingsstaat toen er iets ondernomen moest worden aan de uitwassen ervan. Het sociale stelsel werd heilig verklaard. De PvdA heeft de fout gemaakt om de kritiek op de verzorgingsstaat over te laten aan de VVD.”

Dat de sociaal-democraten zich zo sterk identificeren met de verzorgingsstaat getuigt volgens Daudt van zelfoverschatting. “De PvdA doet wel eens alsof zij de schepper is van het sociale stelsel. Dat is overdreven. Veel sociale wetten werden ingevoerd onder confessionelen, zoals door de ARP'er Roolvink die bij links te boek stond als verrader van de arbeidersklasse. CDA en VVD waren ook betrokken bij de opbouw van de verzorgingsstaat, alleen zagen zij eerder dat het de spuigaten uitliep. De PvdA bleef zich blindelings richten op de "zwakke groepen' en werd een belangengroep voor uitkeringgerechtigden.”

Daudt denkt dat het met de PvdA dezelfde kant opgaat als met de CPN en de PSP. “De PvdA was van origine een emancipatiebeweging van arbeiders. Dat proces is nu wel afgesloten. De arbeiders hebben hun emancipatie gehad. Waarom zouden kiezers nog PvdA stemmen? Sommigen zeggen: er moet een groep zijn die correcties aanbrengt op het kapitalisme. Sociaal denken is niet het monopolie van de PvdA, dat hebben andere partijen ook. Het CDA brengt correcties aan met een christelijk sausje, zelfs de VVD corrigeert. Waar heb je dan de PvdA nog voor nodig?”

De moederbinding van de PvdA met de collectieve sector breekt haar op nu er wordt bezuinigd: het mes in deze sector is ook het mes in de PvdA-aanhang. “De rol van de overheid kan alleen maar geringer worden”, vindt Daudt. De Europese integratie, de parameters uit Brussel voor het begrotingstekort, de inflatie, de staatsschuld en het monetaire beleid binden de positie van de collectieve sector in. “De overheid kan niet meer willekeurig optreden als de herverdeler, met meer loketten. De buitenwereld is geen bijzaak meer, maar in de PvdA is daar nooit diepgaand over nagedacht.”

Daudt ziet geen lichtpunten meer voor de PvdA. “Als ze nu breken gaat het mis en als ze blijven zitten gaat het ook mis. De PvdA is een niet-natuurlijke regeringspartij die alleen bij noodzaak mocht meeregeren. Nu zitten ze mee aan tafel om de collectieve sector terug te dringen, want stel je voor dat CDA-VVD deze maatregelen hadden genomen. Kok roept nu dat er meer eigen verantwoordelijkheid moet komen, dat misbruik van sociale voorzieningen verkeerd is en criminaliteit moeten worden bestreden. Maar dat riep Wiegel tien jaar geleden al. Anderen hebben de agenda bepaald, de PvdA hobbelt er jaren later achteraan. Deze PvdA is uitgepraat, ik denk dat we haar ondergang zullen meemaken”.

Zakt de PvdA ineen, wordt zij opgeheven, of verschraalt zij tot belangengroep voor uitkeringsgerechtigden? Het kader staat op stelten, leden lopen weg en de kiezers lijken de partij ook de rug toe te keren. Begrafenisondernemers dienen zich aan, maar de socioloog J.A.A. van Doorn ziet nog politieke ruimte. “De PvdA zit nu in dezelfde identiteitscrisis als de confessionelen vijftien jaar geleden. Na het instorten van de KVP zei iedereen: het is voorbij met de confessionelen. Nu is het CDA de draagbalk van de politiek, terwijl kleine luyden en katholieken hun emancipatie ook hebben gehad. Je houdt links van het midden toch nog een groep kiezers van circa 35 procent die niet-kerkelijk is en niets moet hebben van de VVD. Dat electoraat moet toch organiseerbaar zijn op issues en belangen. Dat kan alleen niet meer op basis van ideologie, die tijd is voorbij”.

Wordt het idee van de Progressieve Volkspartij opgewekt uit den dode? De PvdA regeert, maar ligt er verkreukeld bij, D66 werd buiten de coalitie gehouden en groeit in stilte, terwijl Groen Links niets meer is dan gesaneerd klein links. “Het heeft geen zin de PvdA af te schaffen om haar in een ander jasje weer op te richten”, vindt Van den Berg. “Want de problemen blijven. De PvdA moet eerst zelf zeggen: welke kant willen we op. Je zou met prominente mensen van D66 en Groen Links moeten praten en kijken of er een gemeenschappelijke basis is. Zo ja, dan verbind je er conclusies aan. Maar ik betwijfel of de PvdA zo'n transformatie kan doorstaan terwijl zij regeert.”