Wantrouwen in Litouwen

Een week nadat de wereld, dus ook Polen, de onafhankelijkheid van Litouwen heeft erkend, hebben de twee buurlanden het al met elkaar aan de stok. In Polen is met ongerustheid kennis genomen van de ontbinding van twee vertegenwoordigende lichamen van de Poolse minderheid in Litouwen.

Aan die ongerustheid wordt op de verschillende niveaus op uiteenlopende wijze uiting gegeven: de Poolse regering heeft zich, wel wetend van de internationale sympathie voor de Litouwers en die sympathie ook zeker delend, licht bedroefd uitgelaten over de Litouwse stap. “Polen moet zich als buurland inspannen voor de verdediging van de rechten van de Poolse minderheid in Litouwen”, zo stelde half-verontschuldigend minister van buitenlandse zaken Krzysztof Skubiszewski deze week in Moskou in een gesprek met zijn Litouwse ambtgenoot Algirdas Saudargas.

De Poolse minderheid in Litouwen telt 280.000 zielen en maakt circa zeven procent van de bevolking van Litouwen uit; ze woont al zeven eeuwen in het buurland, als levend restant van de nauwe historische banden tussen twee buurlanden, die lang in een personele unie onder één dynastie door het leven zijn gegaan en indertijd een rijk beheerden dat zich uitstrekte van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Omgekeerd woont in Polen ook een kleine Litouwse minderheid.

De Polen maken in de twee districten in Litouwen waar ze zijn geconcentreerd respectievelijk tachtig en zestig procent van de bevolking uit. Ze bezaten er hun eigen regionale raden en een mate van intern zelfbestuur. Daaraan is nu vorige week een eind gemaakt: de Polen, aldus de regering van Litouwen, hebben zich midden augustus tijdens de staatsgreep tegen Michail Gorbatsjov heel lelijk gedragen. Erger nog, ze hebben zich achter de coup gesteld, in de hoop dat die een eind zou kunnen maken aan het Litouwse streven naar onafhankelijkheid, waartegen het grootste deel van de Poolse minderheid zich steeds heeft gekeerd. Om dezelfde reden werd een regionale organisatie van de Russische minderheid in Litouwen ontbonden.

De Unie van Polen (in Litouwen) reageerde furieus. Dinsdag, de dag waarop de Litouwse minister Saudargas op de CVSE-conferentie voor de rechten van de mens in Moskou gewag maakte van het vaste voornemen van zijn bewind om de rechten van de minderheden te respecteren, hielden honderden Polen een boze protestbijeenkomst in Vilnius. De Unie van Polen gaf een verklaring uit waarin ze zich beklaagde over huiszoekingen bij leden van de ontbonden raden en zelfs bij etnisch-Poolse leden van het Litouwse parlement, over “criminele aanklachten” die waren ingediend tegen leden van de Poolse minderheid, over “druk” op Poolstalige onderwijsinstellingen en over het dreigement, een eind te maken aan de publikatie van Poolstalige kranten.

De Poolse regering reageerde met een verzoek de ontbinding ongedaan te maken en met de waarschuwing dat zij zich het recht voorbehoudt de rechten van de Polen in Litouwen te beschermen. En minister Skubiszewski schoot in Moskou ambtgenoot Saudargas aan.

Maar de Poolse media hoeven zich niets gelegen te laten liggen aan de diplomatieke etiquette en zij uiten zich verontwaardigd. Gazeta Wyborcza, de belangrijkste krant van Polen, beschuldigde de regering van het kersverse buurland ervan door “gevaarlijk gesjoemel” met de minderheden de etnische tegenstellingen in Litouwen aan te wakkeren.

Gazeta Wyborcza gaf toe dat de ontbonden raden voornamelijk uit communisten hadden bestaan die het onafhankelijkheidsstreven met een flinke dosis wantrouwen of zelfs vijandigheid hadden bejegend. Maar de Litouwse regering, aldus Gazeta, had met de ontbinding ervan over het hoofd gezien dat de Poolse minderheid recht heeft op haar eigen vertegenwoordigende organen. Sterker: de regering in Vilnius had ook over het hoofd gezien dat “democraten” in de Poolse minderheid die communistische leiders van de organen na de staatsgreep in Moskou aan de kant hadden gezet en alle tijdens de coup aangenomen resoluties hadden teruggedraaid.

“Het argument van de communistische controle van de raden doet niets af aan het feit dat de gemiddelde Pool in Litouwen, bang voor het Litouwse nationalisme, de ontbinding ziet als een bevestiging van zijn angst en zich zal verdedigen met een Pools nationalisme”, aldus Gazeta Wyborcza.