Rusland kan net zo rijk worden als Duitsland en Japan

In de foyer van het Mezjdoenarodnaja Hotel stond een groothandelaar in autobanden te vertellen hoe uitstekend de jonge mensen van het handelscentrum volgens hem een internationale conferentie hadden georganiseerd.

“Als deze lui ooit een vrij land krijgen, maak dan je borst maar nat”, zei hij. Dit wasjuni 1981. Het personeel van het nieuwe "Sovincentr' hoopte vurig dat glanzende folders, een glimmend, nieuw naar Westers model gebouwd hotel en een modern wereld-handelscentrum de Sovjet-Unie zouden omtoveren in een commerciële reus.

Maar zoals de Russisch sprekende zakenman uit New Jersey uit ervaring wist, had die uiterlijke schijn geen zin zolang de Russen zaten opgesloten in een doolhof van communistische bureaucratie. De eminente Britse historicus Paul Johnson heeft in een onlangs op deze pagina verschenen artikel (31 augustus) opgemerkt dat de Sovjet-communisten bekwame mensen kapotmaakten en slaafse of corrupte non-valeurs promoveerden. Lenin en zijn opvolgers hebben hoogstaande culturen - Rusland, de Oekraïne, Litouwen - verlaagd tot een levenspeil waarop het verwerven van het allernoodzakelijkste voedsel zoveel tijd en inspanning vergde dat elk hoger streven daardoor in de verdrukking kwam.

Vorige week hebben Boris Jeltsin, Michail Gorbatsjov en het Congres van Volksafgevaardigden daar eindelijk een einde aan gemaakt door het Sovjet-imperium op te doeken. De voorafgaande week had president Gorbatsjov de Communistische Partij onwettig verklaard op grond van haar rol in de couppoging van 19 augustus. De vooruitzichten zijn nu dat er niet één maar vijftien vrije landen komen, waarvan er ten minste tien lid zullen worden van een nieuwe confederatie, de Unie van Soevereine Staten (USS). De volledige onafhankelijkheid van de Baltische landen werd vrijdag erkend - de eerste daad van de nieuwe, tijdelijke Unie-regering. Ongeveer tweehonderdnegentig miljoen mensen kunnen nu dan tenminste de mogelijkheid tot een nieuwe leefwijze met de vrijheid om hun mening te uiten, via hun stembiljet hun eigen leiders te kiezen en particuliere initiatieven te ontplooien. Weldra zullen we weten of mijn vriend uit New Jersey gelijk had toen hij zei: “Maak je borst maar nat”.

Waar hij het over had, was natuurlijk het reusachtige menselijke potentieel dat er in de republieken van de Unie bestaat. In Rusland - en ook wel in de andere republieken - wonen miljoenen bekwame, intelligente mensen die het maar aan één ding heeft ontbroken: de vrijheid om hun bekwaamheden produktief te maken. Zelfs de geleide economie kon blijkbaar voor specifieke projecten mensen vinden die knap genoeg waren om ruimteschepen, geavanceerde vliegtuigen en modern oorlogstuig te bouwen. De Russische bijdragen aan literatuur en muziek van voor de revolutie geven blijk van een rijk erfgoed.

Wat in de geciteerde uitspraken van de zakenman niet geheel duidelijk is, is of hij het vrijkomen van dat potentieel als een zegening of een dreiging voor de wereld zag. Omdat zakenlieden nu eenmaal instinctief argwanend staan tegenover nieuwe bronnen van concurrentie, bedoelde hij misschien de dreiging. Maar een econoom - dat wil zeggen een goede econoom - zou zeggen dat het alleen maar gunstig voor de mensheid is wanneer de produktiecapaciteit van zo'n groot gebied wordt ontsloten. Meer goederen verrijken de wereld; consumenten met een overschot aan contanten verlevendigen de wereldmarkt en vergroten de totale hoeveelheid kapitaal. De wereld als geheel wordt rijker.

Dit roept een interessante vraag op: bezit Rusland het potentieel om zijn eigen economische wonder te realiseren? Sommige deskundigen zouden zonder zich te bedenken nee zeggen, met onder meer als argument het fnuikende effect van vierenzeventig jaar communisme op motivatie en innovatie. Ze zouden de gigantische reorganisatie noemen die nodig is om de republiek om te vormen tot een functionerende markteconomie. Er moet beslist nieuwe wetgeving komen ter bescherming van contracten en eigendomsrechten. De Russen moeten hun onderlinge argwaan tegen economisch succes uitbannen.

Maar er zijn bepaalde parallellen tussen de veranderingen in Rusland en die welke na de oorlog in Duitsland en Japan voor economisch wonderen hebben gezorgd. In Duitsland en Japan was de oude orde weggevaagd door een totale, verpletterende militaire nederlaag. En Rusland was vernietigd door zijn eigen innerlijke tegenstrijdigheden, zijn fundamentele wreedheden en starheid en het onvermogen de burgers een bestaan van een aanvaardbare kwaliteit te verschaffen.

Hiertegen zal worden ingebracht dat recht en orde in Duitsland en Japan zijn hersteld door het Amerikaanse militaire gezag en dat daardoor de democratie en het particuliere bedrijfsleven tot bloei konden komen. Dat is wel waar, maar Amerika heeft Duitsland noch Japan geheel naar zijn evenbeeld herschapen. Toen Ludwig Erhard de grote stap nam om de Duitse economische regelgeving af te schaffen, moest hij daarbij enig Amerikaans verzet overwinnen. En ook de Japanners, die toch veel overnamen van wat generaal Douglas McArthur voorschreef, behielden nuttige elementen van hun eigen cultuur, zoals de directeur-bedrijfsleider in de industrie.

De nederlaag van het communisme in Rusland is niet zo totaal geweest als die van het nazisme in Duitsland of het militarisme in Japan. Van hoog tot laag bezetten communisten er nog belangrijke posten. President Gorbatsjov zelf is nog niet uit de partij getreden. Polen heeft geleerd restanten communistisch obstructionisme niet te onderschatten. Maar wanneer een ideologie zichzelf de nek omdraait, zou de uitroeiing wel eens grondiger kunnen zijn dan wanneer dat gebeurt door een bezettende mogendheid. Er zijn nog communisten in de Sovjet-republieken, maar slechts weinigen van hen zullen nog vrije verkiezingen winnen. Een hele samenleving is geïmmuniseerd en vrije verkiezingen zijn aan de orde van de dag.

De hervormingswetten van Gorbatsjov wezen wel in de richting van een markteconomie, maar werden niet vertrouwd of uitgevoerd zolang de communistische apparatsjiks alle machtsposities bleven bezetten. Met nieuwe wetgeving in de afzonderlijke republieken zal het geheel anders gaan. Naarmate de wetgevers zo verstandig zijn alle communistische barrières voor ondernemingszin en innovatie te slechten, zal er een gunstig klimaat voor de economische wedergeboorte ontstaan. Een nieuwe generatie en zelfs de oude zal spoedig gebruik leren maken van de economische vrijheid.

Een jaar geleden beweerden sceptici nog dat de Oostduitsers geen gebruik van hun vrijheid zouden weten te maken. Maar er zijn door Oostduitsers inmiddels meer dan een miljoen aanvragen voor het opzetten van bedrijven en bedrijfjes ingediend. Alleen in de deelstaat Saksen zijn in 1991 al zo'n 37.500 nieuwe ondernemingen opgericht. Vaak wordt vergeten dat wanneer de overheid een gunstig klimaat creëert, een economie van de grond af wordt opgebouwd doordat nieuwe ondernemingen ontkiemen en als paddestoelen uit de grond schieten. Zo zijn na de Tweede Wereldoorlog Duitsland en Japan tot bloei gekomen. Bij geen van beide voltrok het wonder zich onmiddellijk: meer dan vijftien jaar duurde het voordat duidelijk werd dat zich daar echte economische grootmachten ontwikkelden. Belangrijke ondersteunende voorwaarden waren de internationale inzet voor een vrije handel en het degelijke monetaire stelsel dat in het leven was geroepen door de Bretton Woods-akkoorden.

Het Westen kan de voormalige Sovjet-republieken het beste helpen door handelscontacten te leggen en hen aan te moedigen hun munt convertibel te maken. Het is aan de republieken zelf om te vertrouwen op de democratie. De eerste stap is nu gezet. Misschien dat mijn vriend nog gelijk krijgt met zijn uitspraak: “Maak dan je borst maar nat”.

© The Wall Street Journal-Europe.