Ruimte voor tragiek; David Hare over toneel en acteurs

David Hare, Left-handed Writing. Uitg. Faber, 189 blz. Prijs ƒ 31,50

Op mijn eenentwintigste bespeurde ik bij mijzelf een gave om dialogen natuurlijk te laten klinken, schrijft David Hare in de inleiding tot zijn verzamelde artikelen. “But sentences which I intend purely for the page still look peculiar to me.”

Met zijn bijzondere gave heeft hij, nu Pinter in de politiek verzeild is en zijn tijd besteedt aan verzet tegen de aanstaande herdenking van de ontdekking van Amerika, de plaats ingenomen van voornaamste toneelschrijver van Engeland. Op het Nederlandse toneel, waar het Engelse verwaarloosd wordt, is er niets van te merken, maar in zijn stukken van de laatste jaren (A Map of the World, The Secret Rapture, Racing Demon) dramatiseert hij als geen ander de onvolledige aanpassing van de mensen aan elkaar.

Hare's artikelen zijn beter gelukt dan hij zelf denkt of vindt. Hij begint met onthullende herinneringen aan Raymond Williams, de briljante maar vaak onleesbare marxistische criticus-romancier en de eerste docent met wie hij in Cambridge te maken kreeg. Jullie zullen weinig van mij zien, zei Williams tegen zijn aankomende studenten, want ik heb wel wat beters te doen, namelijk schrijven. Alleen toen de studentenrebellie van de late jaren zestig de verhoudingen gewijzigd had, kwam hij iets meer onderwijs geven. Veel was het nog steeds niet. Hoe kon het dat dat zomaar mocht, heeft Hare later aan een ander lid van het College gevraagd. Wij waren het erover eens, antwoordde die, dat Raymond de gelegenheid moest krijgen om zijn boeken te schrijven. “Bovendien hadden wij eigenlijk geen telefoonnummer van hem.”

Sommige van de zestien stukken in Hare's boek, zoals zijn verhalen van repetities en zijn inleidingen tot eigen werk, hadden even goed weggelaten kunnen worden. Daartussen geeft hij telkens herinneringen en inzichten waar de lezer van opkijkt. Bij voorbeeld wanneer hij de gangbare opvatting bestrijdt dat acteurs in de film minder kans krijgen om zich te laten gelden dan op het toneel (hij heeft niet alleen verschillende films geschreven, maar ook geregisseerd). Op het toneel, zegt hij, wordt de oorspronkelijke impuls van de acteur in wekenlange repetities besproken en bijgesteld; in de film gebeurt dat niet en al is de uiteindelijke vorm het werk van de regisseur, het materiaal waar hij mee werkt is meestal de spontane interpretatie van de acteur zelf.

Twintig jaar lang heeft Hare nu met acteurs gewerkt, zoals hij schrijft in een recent stuk, en hij meent te weten dat hij zelf nog niet de eenvoudigste scène aannemelijk zou kunnen naspelen. Maar hij heeft van alles opgemerkt in hun manier van werken en geeft nauwkeurige karakteristieken van Vanessa Redgrave die in zijn film Wetherby speelde en van Anthony Hopkins die hij geregisseerd heeft als King Lear bij het National Theatre. Hij zou zo te zien een heel boek kunnen schrijven over de kunst van het acteren, en ons vervullen van begrip voor waar het in zit.

In ieder geval is zijn vermogen om zich "op de pagina uit te drukken' er sterk genoeg voor. Hij heeft ook een paar levende en gevarieerde stukken geschreven over Amerikaanse toneelervaringen, waarvan mij vooral het gesprek met de acteur Mandy Patikin zal heugen. Die was van mening dat het publiek uit een toneelstuk reden moet overhouden om te blijven hopen dat alles goed kan komen. Integendeel, betoogt Hare, de mensen vertellen dat sommige problemen onoplosbaar zijn en veroorzaakt worden door factoren waar zij geen macht over hebben, lijkt mij niet iets wreeds maar iets vriendelijks.

Zo komen wij bij de vertrouwde vraag of de moderne wereld plaats biedt voor een tragische levensvisie, of niet omdat alles oplosbaar is of zou moeten zijn. Dit boek van Hare, al bestaat het uit verspreide stukken, prikkelt meer tot verdere gedachten dan de meeste groter opgezette werken. Ook zou het als prikkel kunnen dienen om naar Londen te gaan dit najaar, wanneer het National Theatre zijn nieuwe stuk Murmuring Judges gaat opvoeren; Racing Demon speelde in de Engelse Kerk, nu komt de rechtspraak.