Vladimir Kirilovitsj Romanov over de terugkeer van de Russische monarchie; "Een tsaar kan een goede scheidsrechter zijn'

ST-BRIAC-SUR-MER, 12 SEPT. Er zijn ellendiger ballingsoorden denkbaar dan de Bretonse badplaats Saint-Briac-sur-Mer in het naseizoen. Onder de pijnbomen dromen huizen met een torentje en een Keltische naam. In de spiegelgladde zee maakt één zwemmer lome slagen. Een oudere heer en een oudere dame trekken ieder hun wagentje met golfclubs door de grondmist die de eerste hole nog bedekt. Het wordt weer een mooie dag.

De granieten muren van Ker Argonide - "huis van de overwinning' - zijn bemost en de vijver is dit jaar niet ontdaan van dode bladeren. Hier woont sinds 1927 Vladimir Kirilovitsj van Rusland. Sinds zijn vader in 1938 overleed is hij de pater familias van de Romanovs en erfgenaam van de laatste tsaar, Nicolaas II. "Ballingschap' is een woord dat 75-jarige groothertog liever niet gebruikt; zijn ouders - zijn vader was een neef van Nicolaas II - hadden Rusland in 1917, het jaar van zijn geboorte, immers vrijwillig verlaten. Nee, Vladimir Kirilovitsj woont eenvoudig "in het buitenland'.

“De Revolutie heeft geen geschiedenis nodig”, heeft Lenin gezegd na de moord in 1918 op Nicolaas II en zijn gezin. Maar nu de Revolutie zelf vrijwel geschiedenis geworden is, roepen monarchisten in Rusland openlijk om zijn terugkeer. Vladimir Kirilovistj Romanov (75) zegt vooral door de verbazende snelheid van de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie “optimistischer dan ooit” te zijn, maar wil voorzichtig blijven. “Ik ben altijd bereid geweest mijn land naar vermogen te dienen, ook nu. Een absolute voorwaarde is echter dat het Russische volk opnieuw een monarchie wenst. Per week schrijven mij duizenden Russen - van Kamtsjatka in het Verre Oosten tot de Krim, tot de Baltische landen - dat ze dat inderdaad willen, dus laat ik zeggen dat een restauratie van de monarchie niet onmogelijk is. Als hoogste arbiter is een tsaar ook het beste voor het land.”

De val van het communisme vervult hem met verbazing en voldoening. “Het communisme is definitief in de hele wereld uit de gratie. Misschien kan het hier en daar nog een tijdje doorzieken, maar het kan niet opnieuw tot leven gebracht worden.” Aanvankelijk was hij bang dat het communisme de Russen vooral indolent en slaafs gemaakt had. “Maar nu heb ik gezien dat het Russische volk bereid is op straat te vechten voor zijn overtuiging. Ik ben trots op ze.”

Hij prijst Michail Gorbatsjov om “het moedige begin dat deze heeft gemaakt met de bevrijding van Rusland uit de impasse”. Zijn schriftelijke gelukwensen zond hij een week na het falen van de putsch in Moskou echter niet naar het staatshoofd van de Sovjet-Unie, maar naar Boris Jeltsin, president van Rusland. “U schijnt de individuele en spirituele waarden te willen herstellen die essentieel zijn voor ons Land”, zo schrijft hij. “Wanneer dit inderdaad uw doel is, kan ik u mijn steun en die van de keizerlijke familie toezeggen. (...) Ik ben er zeker van dat ons Land op een dag met de steun van God en in harmonie met zijn Lot, de Hoop, het Vertrouwen en het Geluk zal terugvinden dat het verdient.” Boris Jelstin heeft nog niet geantwoord, maar, zo zegt de troonpretendent in de schaduw van een kastanjeboom: “Ik begrijp goed dat de andere partij daar tijd voor nodig heeft”.

In zijn leven heeft Vladimir Kirilovitsj slechts een half jaar gewerkt in de gebruikelijke zin van het woord. Kort voor de Tweede Wereldoorlog werkte hij als staalarbeider in een fabriek nabij Londen, onder de schuilnaam Michailovitsj, dezelfde naam die ook tsaar Peter de Grote gebruikte, om “het gewone leven te leren kennen”. Hij studeerde er ook enige tijd aan de "London School of Economics', totdat de Engelse autoriteiten hem in 1940 terugzonden naar Frankrijk, waar hij in Saint-Briac de oorlog doorbracht. Een zeer vervelende tijd was dat niet. De Duitse officieren stonden sympathiek tegenover zijn geval en enkelen van hen waren bovendien verre familie. In 1944 werd hij voor korte tijd overgebracht naar Duitsland, maar al snel wist hij, na diplomatieke bemiddeling, te ontkomen via Zwitserland en Spanje. Sindsdien bestuurt hij zijn imaginaire keizerrijk vanuit Bretagne (en Parijs, waar hij een huis bezit).

“Frankrijk kan nooit mijn eerste vaderland worden”, zegt de groothertog. “Hoewel ik mijn hele leven aan zee heb gewoond, heeft dat de ontwikkeling van geest niet gewijzigd; voor alles voel ik mij Rus. Zo ben ik opgevoed, in het bewustzijn van de omstandigheden die mijn verblijf hier nodig maakten, en van mijn verplichtingen ten opzichte van mijn land en mijn volk.”

Zijn 75-ste verjaardag, een week geleden, vierde hij in Finland. Voor het eerst. Hij bezocht er het huis waar hij geboren werd en maakte er een rondvlucht langs de staatsgrens van de Sovjet-Unie: “Zeer emotioneel.” Misschien komt over een maand het nog aangrijpender moment dat hij de Russische grond voor het eerst kan kussen: dan wordt op de staatstelevisie van de Sovjet-Unie een film uitgezonden over "de erfenis der Romanovs' - een Russisch-Frans-Engelse co-produktie. In deze film spreekt Vladimir Kirilovitsj Romanov enkele - nog geheime - woorden tot het Russische volk. Op dit ogenblik wordt onderhandeld over een rechtstreeks televisie-optreden bij die gelegenheid van de troonpretendent, die dan hoopt vanuit een studio in Moskou vragen van zijn onderdanen te beantwoorden.

Sinds monarchisten tijdens de 1 mei-parade op het Rode Plein in 1990 een portret met zich meedroegen van de laatste tsaar, onder communisten vooral bekend als "bloedige Nicolaas', is het hek van de dam. In de Sovjet-Unie eisen inmiddels meer dan tien afzonderlijke monarchistische groeperingen op drukbezochte openbare bijeenkomsten de terugkeer van de tsaar, zij het dat zij niet allen noodzakelijkerwijs déze tsaar wensen.

Sommigen vinden zijn erfopvolging iets te willekeurig tot stand gekomen. Zij willen dat een sobor, een vergadering van Russische edelen, een nieuwe tsaar kiest. Daarover maakt Vladimir Kirilovitsj Romanov zich geen zorgen: “De overgrote meerderheid beschouwt mij als de wettige troonopvolger”, zegt hij en draait aan de gouden ring met ingezette smaragden aan zijn pink-met-lange-nagel. Welk deel van het Russische volk de monarchisten überhaupt vertegenwoordigen, kan hij niet zeggen. “Het moet zich uitkristalliseren”, zegt hij, “maar ik begrijp dat ze ongedurig worden.”

Voor hemzelf zijn er geen vragen over de aard van de "christelijke monarchie'. Met een constitutionele monarchie als bijvoorbeeld de Nederlandse heeft die niet veel van doen. De principes heeft hij op een velletje getypt. “De Russische tsaren hebben de fakkel en het purper overgenomen van de Byzantijnse keizers”, zo staat er. “Het is een recht van God gezonden”. Daarom is de tsaar de "vader van alle Russen'. “Mijn rol is daarom die van beschermer en hoogste arbiter - ik kan niet anders dan boven alle partijen staan. Anders gezegd, wanneer het land in een conflict is gewikkeld, is het alleen aan mij om daarin te beslissen. Bij de gratie Gods is het daarom mijn rol federaties tot stand te brengen”. De tsaar houdt het velletje tegen het licht en zegt nog eens hardop: “arbiter”. “Het Engelse umpire is misschien een beter woord”. Hij glimlacht om de woordspeling op empire.

Hoe de monarchisten aan de macht moeten komen is nog in de schoot van die orthodoxe God, maar misschien kan Zijn groeiende populariteit daarbij helpen. Romanov: “De monarchie is een essentieel bestanddeel van het christendom en de orthodoxe kerk heeft in principe altijd de monarchie gesteund. Op dit ogenblik kan de orthodoxe Kerk natuurlijk geen openlijk standpunt innemen, maar ik weet dat zij mij steunt.”

Maar het Russische volk kent vele religies. Willen die wel onder een orthodoxe koning verenigd worden?

“Een nieuwe monarchie zou opnieuw orthodox zijn. Maar dat betekent niet dat die monarchie geen andere geloofsovertuigingen zou respecteren. Tussen de verschillende geloofsovertuigingen heeft in Rusland nooit animositeit bestaan.”

Hebben de pogroms nooit plaatsgehad?

“Dat waren min of meer op zichzelf staande gebeurtenissen, georganiseerd door heethoofden van afkeurenswaardige bewegingen. Pogroms zijn altijd afgekeurd door de tsaar. Ik blijf erbij dat Rusland een grote religieuze tolerantie kent en er is dus geen reden om de orthodoxie niet als belangrijkste religie te beschouwen.

“Die tolerantie zou er ook moeten zijn voor de verschillende nationalistische bewegingen. Ik geloof dat een losse, federatieve vorm de beste vorm is voor het Russische rijk. Die biedt de afzonderlijke, samenstellende delen het grootste praktische, economische voordeel. De afscheidingsbewegingen willen misschien niet zozeer een afscheiding van "Moskou', als wel een afscheiding van het communisme. Nu dat verdwijnt zou het separatisme ook wel eens helemaal kunnen verdwijnen.”

De groothertog knikt naar zijn vrouw Leonida, een prinses van Georgische afkomst en kleinkind van de Britse koningin Victoria. Zij staat op en roept hun kleinzoon Georgi: de tsarevitsj. Georgi houdt een hondje in zijn armen, dat het te warm heeft. In maart is hij tien geworden, maar op school heeft hij al uitgeroepen misschien ooit tsaar van alle Russen te zijn.