ONTWERPER MARCEL HERMANS EN DE BEST VERZORGDE BOEKEN 1990; Appels door de cirkelmal

Vanmiddag werd in Amsterdam de jaarlijkse tentoonstelling van de best verzorgde boeken geopend. De catalogus met de veertig winnende ontwerpen van 1990 is van de hand van Marcel Hermans, die er een kleurrijk glossy tijdschrift van maakte - “om het tijdelijke van zo'n jurybeoordeling aan te tonen”.

"De Best Verzorgde Boeken 1990' t-m 27 okt in het Stedelijk Museum in Amsterdam, Paulus Potterstraat 13. Ma-zo 11-17u. "De Verloren Jaren - Persoonlijke visies op De Best Verzorgde Boeken 1971 tot en met 1985', van 21 sept t-m 31 dec in Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum, Prinsessegracht 30, Den Haag. Ma-za 13-17u.

Een hand met een opgestoken duim verschijn van links onder in een diepblauw vlak. Dit beeld siert de voorkant van de uitnodiging voor de opening van de tentoonstelling De Best Verzorgde Boeken 1990, die vandaag in het Stedelijk Museum te Amsterdam plaats had. "Goed gedaan hoor', zegt de hand tot de veertig grafisch ontwerpers die tijdens de openingsceremonie hun oorkonde voor een Best Verzorgd Boek uitgereikt kregen. Alles lijkt in orde. Alleen, die hand is in zo'n akelige roze plastic keukenhandschoen gestoken. Dan is er toch wat aan de hand.

Over het algemeen lopen de gelauwerde ontwerpers wat schutterig rond met hun predikaat "Best Verzorgd', maar ze zijn wel degelijk trots op deze gedeelde eer. Ook de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek, de CPNB, is niet gespeend van ambitie. Dit is alweer het vijfde jaar, na een lange onderbreking van zeventien jaar, dat zij de organisatie van de bekroning van De Best Verzorgde Boeken op zich heeft genomen. Vroeger waren het de Vijftig Best Verzorgde Boeken. Tegenwoordig is de jury vrij om het aantal te bepalen en zijn het er meestal zo'n stuk of veertig. Juist bij het vieren van het eerste lustrum worden die ambities gerelativeerd.

Marcel Hermans is de ontwerper van de catalogus, het enige boek op de opening dat vers van de pers komt, en waarnaar de meeste aandacht uit zal gaan. Er is in die vijf jaar een goede traditie opgebouwd om de verzorging van deze CPNB publicatie toe te vertrouwen aan een jonge ontwerper. Behalve dat deze jonge collega van de bekroonde coryfeeën een complexe opdracht in de schoot geworpen krijgt, krijgt hij of zij ook een last op de schouders. Van de maker van de catalogus wordt eigenlijk verwacht dat hij een Best Verzorgd Boek levert dat volgend jaar bekroond kan worden. Hors concours, dat wel. De afgelopen vier jaar hebben Melle Hammer, Mart Warmerdam, het duo Linda van Deursen en Armand Mevis en Irma Boom zich van deze taak gekweten.

Avondopleiding

Marcel Hermans is dertig jaar, en net een jaar geleden afgestudeerd aan de avondopleiding Grafisch Vormgeven van de Gerrit Rietveld Akademie in Amsterdam. Daarvoor heeft hij echter al twee grafische opleidingen voltooid en is hij bijna drie jaar lang assistent geweest van Anthon Beeke. Als je ergens gepokt en gemazeld kunt worden is het bij Studio Anthon Beeke. Samen met Beeke heeft hij aan de periodieken Kunstschrift en Culturen gewerkt en heeft hij bijdragen geleverd aan catalogi van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Tijdens de presentatie van zijn eindexamenwerk werd hij meteen benaderd door Museum Fodor met het verzoek om een catalogus te maken. Met zo'n achtergrond valt er van Marcel Hermans wel een visie op De Best Verzorgde Boeken te verwachten.

“Zo'n prijsuitreiking en tentoonstelling hoeft niet elk jaar. Als je de vier vorige catalogi doorbladert zie je te weinig onderlinge verschillen. Binnen het vak grafisch ontwerpen is boekverzorging het terrein waarop bevestigend wordt gewerkt. Men blijft binnen keurige marges. Een aantal boeken is prachtig, daar niet van, maar het levert geen bijdrage aan de discussie in het vak om een nieuw deel in een serie fotoboeken te bekronen terwijl er niets aan de lay-out en de typografie is veranderd. Pas als je één keer in de drie of vijf jaar zo'n tentoonstelling maakt zie je of er werkelijk van een ontwikkeling sprake is. Dan kan ook gewoon zo'n hele serie bekroond worden.”

Conventies

Boekverzorging is inderdaad een vak dat stijf staat van conventies. Het lezen van boeken is zo'n ingesleten bezigheid dat de tolerantie om de marges van leesgewoonten te verleggen minimaal is. De kans om te zien of er over een lange periode wel wat gebeurt, wordt echter al snel geboden. Op vrijdag 20 september gaat in het Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum of het Museum van het Boek de tentoonstelling "De Verloren Jaren - Persoonlijke visies op De Best Verzorgde Boeken 1971 tot en met 1985' van start. Hiermee wordt het gat in de traditie van de bekroningen gedicht. Ter opening is er een openbaar debat georganiseerd onder leiding van professor Wim Crouwel. In het forum zitten Anthon Beeke, Dick Dooijes, Hub Hubben en Gerard Unger die ieder op persoonlijke gronden de selectie voor deze tentoonstelling hebben gemaakt.

Hermans: “Daar ben ik wel nieuwsgierig naar. Ik weet bijvoorbeeld dat Anthon Beeke de telefoonboeken van Bureau Total Design heeft ingezonden. Die hadden de telefoonnummers voor de namen, terwijl ze er achter stonden en er nu weer achter staan. Daar was toen echt wat mee gebeurd.”

Nu heeft hij de kans gegrepen om zijn visie op het fenomeen Best Verzorgde Boek vorm te geven. “Eigenlijk wil ik niet dat mijn catalogus volgend jaar bij de bestverzorgde boeken komt. De catalogi van de drie voorgaande jaren zijn mooie boekjes die zo bekroond kunnen worden. Het is toch opzitten en pootjes geven. Alleen die van Melle Hammer springt er uit. Dat is een wild boek waar de meningen nog steeds over verdeeld zijn. In mijn ogen is dat een pluspunt. Ons vak wordt ook beheerst door smaak, net als de mode. Om het tijdelijke van zo'n jurybeoordeling aan te tonen heb ik er geen boek maar een tijdschrift van gemaakt. Glossy, met veel kleur en een opmaak om snel doorheen te bladeren.”

De basis van zo'n complex ontwerp is de organisatie. Er moet rekening gehouden worden met een voorwoord en een inleiding, er zijn zeven categorieën boeken, zoals bijvoorbeeld literatuur, fotoboeken en educatieve uitgaven, er is een Nederlandse tekst met een Engelse vertaling, technische informatie bij elke bekroning, kleurillustraties voor de omslagen en zwart-wit voor welgekozen dubbele pagina's. Dankzij zijn ervaring met tijdschriften en catalogi is Hermans zo'n organisatie meester. Zijn basislayout is goed, zijn typografie is genuanceerd met een ongebruikelijke letterkeuze, zoals de Eurostyle en de Clearface toegepast voor de Nederlandse tekst. Janssen Print in Nijmegen, de drukker van de catalogus, heeft een hele klus gehad aan zijn zetinstructies en montage.

De essayistische teksten van Hughes Boekraad maakten de eerste twee catalogi sinds 1986 interessant. Hij voegde diepgang aan de beoordeling toe. Nu zijn de teksten soberder, technischer, en komt het commentaar van Hermans. Op de Rietveld Academie heeft hij zich ontwikkeld tot een ontwerper die zelf beelden genereert.

Uitspraken

“De slagroom zit wat mij betreft in de zeven spreads, de dubbele pagina's ter introductie van de verschillende categorieën. Omdat het karakter van een tijdschrift in aanzienlijke mate bepaald wordt door het beeld van de advertentiepagina's, heb ik me op deze spreads uitgeleefd. Daarin doe ik uitspraken. De basis is steeds een foto, waar ik elementen aan toevoeg. Dat zijn voornamelijk huidhoudelijke artikelen; een trechter als een visueel commentaar over een foto van stuw- en sluiscomplex bij Hagestein voor de categorie Wetenschappelijke Uitgaven en voor Non-Fiction een serie kilogewichten over stapels oude boeken. Een impuls was voor mij de manier waarop allerlei gebruiksvoorwerpen gefotografeerd zijn in een boek over Oostduits Design, wat eigenlijk geen design is. Hele kale fotografie met merkwaardige kleuren. Zelf vind ik de spread voor de categorie Hors Concours misschien wel het mooiste. Ik heb een affiche van allerlei appelfamilies - oude en nieuw gekweekte families - gecombineerd met zo'n cirkelmal om de appels op grootte te sorteren. Dat classificeren is precies wat er met de ingezonden boeken gebeurt.”

Het beeld van de hand waar iets mee aan de hand is, is slechts een begin, zoals het voor een omslag betaamd. Het beeld van de "advertenties' is complexer. Of de betekenissen van de beelden en vooral van de beeldrijm goed gelezen zullen worden is de vraag. De catalogus van de Best Verzorgde Boeken is een incestueus produkt van een incestueuze bezigheid. In de jury heeft een uitgever, een drukker en boekverkoper zitting, en een of twee grafisch vormgevers, die hun collega's en zichzelf bekronen. Dit jaar waren dat Peter van Lindonk, Cor Rosbeek, Gerard van der Maar, Gerard Hadders en Kees Nieuwenhuijzen. De vormgeving is puur voer voor vakgenoten. Een veelbelovend talent gaat aan de slag met het werk van zijn gerenommeerde collega's. Die collega's zijn de eerste ontvangers van de catalogus en natuurlijk de eerste critici. Behoudendheid in het vak gaat echter zelden gepaard aan openstellen voor commentaar op het vak. De slagroom van Marcel Hermans zal traditionele boekliefhebbers niet zoet smaken.