Onderzoek leidt na jarenlange twijfel tot definitieve toeschrijving; Kerkinterieur van Saenredam ontdekt

Perspectiven: Saenredam en architectuurschilders van de 17e eeuw. Museum Boymans-van Beuningen, Mathenesserlaan 18-20, Rotterdam. 15 sept t-m 23 nov. Di t-m za 10-17u, zo 11-17u.

ROTTERDAM, 12 SEPT. Pieter Saenredam zelf, en niet zijn leerling Isaac van Nickele heeft het schilderij Gezicht in de Laurenskerk in Alkmaar geschilderd. Dit is gebleken bij de restauratie van het schilderij dat tot de collectie van het Stedelijk Museum in Alkmaar behoort. Nu het doek toegeschreven wordt aan de beroemdste architectuurschilder uit de zeventiende eeuw, is de waarde van ongeveer drie ton naar achttien miljoen gulden gestegen.

De restauratie werd uitgevoerd in de verband met de tentoonstelling Perspectiven: Saenredam en de architectuurschilders van de 17e eeuw, die zaterdag in het museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam geopend wordt. Het schilderij maakt deel uit van deze expositie.

Over de vraag wie het ongesigneerde schilderij gemaakt zou hebben, werd al jaren gediscussieerd. Bij de restauratie, uitgevoerd door Martin Bijl, hoofdrestaurateur van het Rijksmuseum in Amsterdam, zijn de oude, sterk vervuilde vernislaag en eerder aangebrachte retouches verwijderd.

Op grond van de vele nieuwe details die na de restauratie zichtbaar werden, details die kenmerkend zijn voor de stijl van Saenredam, gaat men er nu van uit dat het om een Saenredam gaat. De hoofdconservator van de afdeling oude kunst van Boymans-van Beuningen, Jeroen Giltay, heeft het werk dan ook als zodanig in de catalogus opgenomen.

Het is volgens het museum een bijzonder schilderij van Saenredam, omdat het op linnen geschilderd is. Er zijn alleen veertig werken op paneel van hem bekend. Ook het formaat is vergeleken met het andere werk, buitensporig: tweeënhalve meter breed en twee meter hoog. Het is daarmee het grootste werk van Saenredam. Vanwege onder meer dit afwijkende formaat werd altijd betwijfeld of het een werk van Saenredam was. Men hield het erop dat het na zijn dood door zijn leerling Van Nickele gemaakt zou zijn.

Op grond van verfbehandeling, stilistische overeenkomsten en het gebruik van echt verguldsel (voor de kroonluchters in de kerk), een typische voorkeur van Saenredam, is Giltay er van overtuigd dat het werk wel degelijk door Saenredam is geschilderd. Hij heeft het waarschijnlijk niet kunnen voltooien, en daarom zou zijn signatuur ontbreken. Onderzoek heeft uitgewezen dat het schilderij dateert uit de laatste levensjaren van Saenredam.

Verder bewijs voor de toeschrijving van Gezicht in de Laurenskerk in Alkmaar aan Saenredam baseert men op twee tekeningen van hem in het Weense museum De Albertina. Een daarvan is een zeer precieze voorstudie van het schilderij. Het verschilt maar in één detail van de uiteindelijke voorstelling: op deze voorstudie zijn de luiken voor het kerkorgel gesloten, terwijl ze op het schilderij geopend zijn. Er bestaat echter een tweede tekening van Saenredam, eveneens in De Albertina, die een aparte studie is van het kerkorgel, waarvan de luiken wel geopend zijn. Deze beide tekeningen zijn gedateerd op 27 en 28 mei 1661. Vier jaar later overleed Saenredam. Het schilderij van de Laurenskerk bevindt zich sinds 1767 in bezit van Alkmaar.

De experts in Boymans-van Beuningen sluiten nu uit dat het werk van Saenredams leerling Van Nickele is, wat eerder wel werd aangenomen. Maar niet alle details in het schilderij zouden van de hand van Saenredam zijn. Zo zijn een aantal mensen in het schilderij waarschijnlijk in de achttiende eeuw toegevoegd - iets wat niet ongebruikelijk is in de schilderijen van Saenredam. Zijn sobere kerkinterieurs werden in de achttiende eeuw vaak als te leeg ervaren en verluchtigd met figuurtjes.