Javamens (Slot)

Honderd jaren na zijn ontdekking mag de Javamens, Pithecanthropus erectus, zich nog steeds in veel populariteit verheugen. Daarvan getuigen reacties en brieven die zijn binnengekomen naar aanleiding van het artikel over de Javamens (W&O 17 aug.). Op een drietal brieven, afgedrukt in W&O van 29 aug., willen wij kort ingaan.

De heer Roegholt worstelt met het probleem van de datering van de fossiele resten. Hij haalt een artikel aan van Ninkovich & Burckle (Nature 1978, 275:306) en vraagt zich af of de daarin vermelde conclusies onjuist zijn. Inderdaad - we zijn nu een decennium verder, en het artikel is hopeloos verouderd. Er is in de afgelopen jaren veel gebeurd op Java.

Al bij het verschijnen in 1978 riep het stuk vragen op bij diegenen die daadwerkelijk in het veld bezig waren. De (toen nog schaarse) dateringen van gesteentemonsters die Ninkovich & Burckle geven, zijn op zich wel juist, maar ze zitten er volkomen naast wanneer ze de vindplaatsen van de monsters interpreteren. Geen wonder, want Ninkovich & Burckle hebben nooit op Java gewerkt.

Betrouwbaarder zijn recentere conclusies ten aanzien van radiometrische dateringen van onderzoekers die de fossielenvindplaatsen op Java en de ingewikkelde Pleistocene stratigrafie uit eigen studie kennen. Zo zijn er resultaten van Japans-Indonesische onderzoeksteams (diverse publikaties van de geologische dienst in Bandung), als ook gegevens van Frans-Indonesische veldploegen (verschenen in diverse tijdschriften; o.a. Sémah, L'Anthropologie 1986, 90:359). De resultaten samenvattend, moeten we ervan uitgaan dat Pithecanthropus erectus, of zoals hij nu heet Homo erectus erectus, op Java ongeveer één miljoen jaren geleden arriveerde.

Interessant is natuurlijk ook wanneer hij van Java verdween. Algemeen is men het erover eens dat de jongste vertegenwoordiger van Homo erectus op Java de Ngandongmens was, genoemd naar het dorpje Ngandong in Midden-Java, waar in de dertiger jaren maar liefst elf schedels (of brokstukken daarvan) van deze fossiele hominide gevonden werden. Onlangs is het gelukt de rivierafzettingen waarin de schedels gebed lagen radiometrisch te dateren (Bartstra et al., Journ. of Human Evolution 1988, 17:235). Hoewel de gebruikte methode (U-series) nog onvolmaakt is, mag de hypothese worden gesteld dat de Ngandongmens zo'n zestigduizend jaren geleden nog op Java voorkwam.

Omstreeks die tijd moet ook Homo sapiens en die van Homo erectus, c.q. de Ngandongmens. Beide groepen zouden een tijdlang naast elkaar kunnen hebben geleefd. Bewijzen ontbreken echter nog.

De heer Berlage wijst op de legendarische figuur van Stein Callenfels. Deze zou inderdaad in een overzicht van het prehistorisch onderzoek op Java niet vergeten mogen worden, maar specifieke speurtochten naar Homo erectus heeft Stein nooit ondernomen. Als we in dit verband al een naam zouden moeten noemen, dan is het eerder die van Von Koenigswald. Overigens is het interessant te weten dat we enkele jaren bij onderzoek aan de zuidkust van Java, in het huis van een dorpshoofd, een gigantisch grote bestofte stoel aantroffen. Bij navraag bleek deze aan Stein te hebben toebehoord - ter plekke speciaal voor zijn omvangrijke gestalte gebouwd, toen hij in de dertiger jaren langs Java's zuidkust veldwerk deed. De stoel staat er nog steeds; hij zou eigenlijk naar een museum moeten.

De heer Nagelkerke ten slotte heeft kritiek op de reconstructietekening van Homo erectus op Java, zoals die staat afgebeeld in W & O van 17 aug. Wij zijn echter van mening dat de tekening toch aardig geslaagd is, en op grond van de botvondsten gestalte en houding van de Javamens goed weergeeft. Toevoeging van een haarkleed zou de fantasie van de tekenaar introduceren: haren zijn niet teruggevonden. Wel hebben ook wij kritiek op het stenen werktuig in de hand van de getekende figuur. Zo er al een vuistbijl mee bedoeld zou zijn: Homo erectus op Java maakte en gebruikte geen vuistbijlen. Dat gebeurde pas veel later door Homo sapiens. En waar deze laatste in de wereld al of niet zwart was, daarop heeft de redactie van W&O op 29 aug. al gereageerd.