Geniale verfilming van Chinees drama

VENETIË, 11 SEPT. Bij een filmfestival van het postuur van dat van Venetië horen "eventi speciali' en zo'n speciaal evenement had de presentatie moeten zijn van de drie reclamespotjes die Woody Allen heeft gemaakt voor een grote Italiaanse supermarktketen.

Echter, de presentatie bleek uitsluitend bedoeld voor de Italiaanse journalisten. Allen en zijn producenten (dezelfde die ook al zijn films hebben geproduceerd) hadden zelfs contractueel laten vastleggen dat de internationale pers geweerd moest worden bij de voorvertoning. Eer ik als niet-Italiaanse ontmaskerd werd en uit de zaal verwijderd, zag ik toch een van de 45 seconden durende commercials. Hij bevatte niets wat een gemiddeld gewiekste reclamefilmer niet ook had kunnen afleveren. Allen zelf speelt er geen rol in en stijl, humor noch frappe onderscheidden zich van de doorsnee reclamespot. Wie de filmpjes wil zien, kan zaterdag aanstaande kijken naar de ook via het Nederlandse tv-kabelnet te ontvangen uitzending die RAI Uno wijdt aan de slotavond van het Venetiaanse filmfestival. In ruil voor sponsoring mag de supermarktketen de drie spotjes vertonen - dat wil dus zeggen, wereldwijd en buiten de officiële reclameblokjes om.

Het belang van Woody Allens commerciële avontuur valt in het niet bij de films die inmiddels in Venetië getoond zijn. Ook de afgelopen dagen bleef het kwalitatieve gehalte behoorlijk tot hoog. Het is niet te vroeg om te concluderen dat deze 48e editie van het Filmfestival van Venetië herinnerd zal worden als "het jaar dat er zoveel mooie films te zien waren'.

Er is zelfs weer een film vertoond die aanspraak zou kunnen maken op een van de zaterdagavond te vergeven prijzen: de Chinese produktie Dahong denglong gaogao gua (Hoog hangen de rode lampions), van Zhang Yimou. Zhang Yimou danst met vaste pas voort op de weg die hij insloeg met de films die ook in de Nederlandse filmhuizen successen waren: Het rode korenveld en Ju-dou. Opnieuw zien wij hoe een gearrangeerd huwelijk leidt tot een ramp, zij het dat de vrouw in kwestie ditmaal geen enkel tijdelijk soelaas voor haar ellende is gegund. Zij heeft zichzelf uitgeleverd als vierde echtgenote aan een zakenman en wordt zonder kans op ontsnapping meegesleept in een kille, fatale machtsstrijd met de andere vrouwen. Zhang Yimou betoont zich opnieuw het genie van kleur, geluid en lokatie. Weer overheerst het rood, ditmaal in de grote rode lampions die de Meester bij het vallen van de avond laat ontsteken langs het rechthoekige hof van de echtgenote die hij voor die nacht zal vereren met zijn aanwezigheid. De structuur van de op een fort lijkende villa waar de familie woont, wordt uitgebuit in fenomenale, afstandelijke shots. Zij bevestigen de onwrikbare rituelen die de vrouwen reduceren tot op te hitsen dieren zonder persoonlijkheid. Het zware zoeven waarmee de lampionnen met hulp van een holle stok worden uitgeblazen, klinkt dreigend als een doodsklok - de vrouw die de lampionnen niet brandend weet te houden, heeft de Meester onvoldoende behaagd en verliest haar aanzien in het huis.

Het verhaal speelt zich af in de jaren '20, maar is blijkbaar nog zo actueel dat de Chinese autoriteiten de film van Zhang Yimou niet willen toestaan in de Chinese bioscopen. Gelukkig mag hij wel worden geëxporteerd en bij de Nederlandse première zullen wij er uitgebreid op terugkomen.

Minder volmaakt, maar sensationeel als juichende liefdesverklaring aan een weids, geelgroen golvend steppenlandschap en aan het trotse volk dat het bewoont, is Urga van de Russische cineast Nikita Michalkov. Michalkovs uitgangspunt was dat hij een film wilde maken in Mongolië en het is aan Urga af te zien dat hij begon te filmen op basis van slechts enkele pagina's script en "een handvol ideeën'. De geschiedenis van zijn film is dun. Daar staat Michalkovs intensieve blik tegenover en zijn gave om het spel van zijn acteurs vast te leggen als bespiedde hij hen in hun gewone doen - vol oog voor ontroerende details en steeds getuigend van zijn diepe genegenheid.

Het festivalprogramma had nog een verrassing in voorraad met Thirty door key. Onder die titel verfilmde de Poolse filmmaker Jerzy Skolimowski de roman Ferdydurke van zijn landgenoot Witold Gombrowicz.

De film vertelt, net als het boek, het verhaal van een 31-jarige schrijver die plotseling wordt behandeld of hij een achttienjarige snotneus is, als allegorie voor een maatschappij die haar burgers onderdrukt, waardoor die burgers zich ter verdediging kinderlijk-naïef gaan gedragen. Volgens Gombrowicz resulteert dat in "destructieve perversie'. Thirty door key is razend knap, alleen al doordat de steeds heen en terug "drijvende' camera de energie van Gombrowicz' taal in film vat. Nog veel verbluffender is de manier waarop Skolimowski een volledig groteske wereld weergeeft als van A tot Z indenkbaar en geloofwaardig. Hij maakt je aan het lachen met al die merkwaardige personages en gebeurtenissen, maar hij sleept je ook zo mee in zijn absurdisme, dat tegelijk onder die pret de beklemming toeslaat.

Veel succes had de Amerikaan Terry Gilliam met zijn film The Fisher King over het vinden van de Heilige Graal in modern grauw New York. Hij maakte een onderhoudende film, die beslist hilarische ogenblikken telt, maar die wat mij betreft meer typisch Gilliam had mogen zijn. Terry Gilliam werd bekend als de maker van de geanimeerde intermezzo's in de Monty Python-shows. Hij verfilmde met The Fisher King echter het scenario van een ander en slaagt er niet in het schisma te overbruggen tussen een uiteindelijk voorspelbare geschiedenis van schuld en boete en zijn waanzinnige stilistische fantasieën, die indertijd zijn speelfilmdebuut Brazil zo hallucinerend maakten.

American Friends van de Engelsman Tristram Powell is een negentiende-eeuws kostuumdrama dat voor alles, en niet veel meer, de schitterende timing onthult van de, nu eens niet ultra-komiek spelende, acteur Michael Palin. Palin geeft gestalte aan een personage dat teruggaat op zijn eigen overgrootvader. Op diens weergevonden Zwitserse vakantiejournaal baseerde hij de geschiedenis van een Engelse vrijgezel, die dank zij verliefde vertedering op latere leeftijd de waarde leert inzien van gevoel en non-conformisme. American Friends is cinematografisch gezien niet wereldschokkend. Toch siert het het Venetiaanse filmfestival dat het ruimte heeft willen maken voor het vertonen van zo'n schat van een film.