Bonn: nieuwe principes CVSE

MOSKOU, 11 SEPT. Een meerderheid van de 38 lidstaten van de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa dient de mogelijkheid te krijgen met eigen missies toezicht te houden op de wijze waarop de leden hun plichten nakomen, vindt de Duitse minister van buitenlandse zaken Hans Dietrich Genscher.

Nu is daarvoor nog consensus nodig. Volgens Genscher moeten die missies zelfs kunnen optreden zonder “instemming van de betrokken staat”.

De rede die Genscher gisteren op de eerste dag van de mensenrechtenbijeenkomst van de CVSE in Moskou hield, was temidden van een overdaad aan felicitaties en wederzijdse dankbetuigingen, het meest politiek van toon. Genscher ging verder dan de Nederlandse minister Hans van den Broek die, sprekend namens de EG, vooral de nadruk legde op de eisen waaraan de lidstaten van de CVSE moeten voldoen.

Volgens Genscher moet de mensenrechtenconferentie van de CVSE komende maand “een systeem” ontwikkelen dat de mogelijkheden biedt voor collectieve interventies in andere CVSE-lidstaten. Met zijn opmerking dat dit systeem ook moet voorzien in afspraken wanneer en hoe er kan worden ingegrepen als het betrokken land daarmee “niet instemt” legde hij een tijdbommetje onder het uitgangspunt van eenstemmigheid dat de CVSE altijd heeft gehanteerd. Genscher zei dat de “internationale gemeenschap nooit grenswijzigingen mag erkennen die via geweld zijn geforceerd”.

De Duitse minister zaken refereerde niet aan specifieke brandhaarden in Europa. Hij riep de "onafhankelijke' Sovjet-republieken slechts op niet de Joegoslavische weg te volgen. Van den Broek deed dat in zijn veel voorzichtigere toespraak, die pas 's nachts na de gebruikelijke onderhandelingen met de andere EG-lidstaten was afgerond, wel. De Nederlandse bewindsman noemde met name Armenië (in verband met de burgeroorlog in Nagorny-Karabach, de christelijke enclave die overigens niet in Armenië maar in de naburige Sovjet-republiek Azarbajdzjan ligt) en Joegoslavië.

Pag.5 : CVSE Moskou; Van den Broek hekelt impliciet Serviërs

Impliciet keerde hij zich met name tegen het beleid van de Servische regering. “Hoewel onze aandacht nu is gespitst op de gebeurtenissen in Kroatië moeten we niet vergeten dat de situatie elders in het land ook ernstig is. Kosovo springt ons dan onmiddellijk voor de geest. De stand van zaken in dat deel van Joegoslavië heeft zich verergerd door de opschorting van de autonomie van Kosovo die heeft geleid tot een ondragelijke situatie”, aldus Van den Broek. “De bescherming van de minderheden zal belangrijk worden op deze CVSE-conferentie. Als we daar geen greep op krijgen, zullen we een verdere fragmentarisatie van Europa gaan zien”, zo voegde hij daar 's middags op een persconferentie aan toe.

Genscher en Van den Broek waren gisteren in zekere zin de enige ministers van buitenlandse zaken die hun zorgen openbaarden. President Gorbatsjov sprak over de “kansen” die de mislukte staatsgreep aan zijn land had geboden. En de Franse minister van buitenlandse zaken, Roland Dumas, toonde zich in zijn rede optimistisch over de mogelijkheden voor de nieuwe Sovjet-leiding om de nu dreigende conflicten te beheersen. Weliswaar wilde hij de “opdoemende problemen niet verhullen”, maar hij zei wel de “indruk” te hebben dat de “zaken vooruitgaan, niet alleen in de verhouding tussen Gorbatsjov en Jeltsin maar ook van de kant van de republieken”.

Met name het persoonlijke onderhoud dat Dumas gistermiddag had met Jeltsin was volgens hem “extreem warm, zeer constructief en zeer positief” geweest. Dumas heeft Jeltsin onmiddellijk uitgenodigd voor een bezoek aan Frankrijk. Dit voorjaar was de Russische leider ook in Frankrijk. Maar de Fransen, met name president François Mitterrand, behandelden hem toen als een ongenode gast.

's Avonds waren alle hoogwaardigheidsbekleders en delegaties op uitnodiging van Gorbatsjov in het Congrespaleis in het Kremlin te gast voor een koud buffet. De Russische president Boris Jeltsin liet zich daar vertegenwoordigen door vice-president generaal Aleksandr Roetskoj. Gorbatsjov maakte achter de "top-tafel', die door bodyguards werd afgeschermd van het gewone volk, een zeer ontspannen indruk. Een groot deel van de tijd onderhield hij zich, over en weer grappen makend, met Genscher terwijl de Italiaanse minister van buitenlandse zaken, Gianni de Michelis, elders "college' gaf aan zijn andere collega's.

Behalve politieke autoriteiten uit binnen- en buitenland had Gorbatsjov ook tal van voormalige dissidenten voor het buffet geïnviteerd. Jelena Bonner (de weduwe van Andrej Sacharov), voorzitter Sergej Kovoljov van de Russische parlementscommissie voor de mensenrechten en de staf van de antistalinistische vereniging Memorial waren de meest prominente gasten uit deze kring. Ze wekten de indruk het op prijs te stellen. “Kaviaar en wodka op kosten en uitnodiging van de president, dat is pas een overwinning van de democratie”, commentarieerde Zenja Roginski, een van de drijvende krachten van Memorial, vrolijk. Ze bleven tot het einde plakken, totdat "muzak' op evergreens van de Bee Gees en Procol Harum het souper abrupt beëindigde.