"Een ontruiming? Dan heb ik nog wel wat te doen'; Laatste grote vesting van de kraakbeweging vandaag verlaten zonder incidenten of arrestaties

AMSTERDAM, 10 SEPT. De politie heeft vanmorgen in Amsterdam het kraakpand De Wielingen ontruimd. De naar schatting tachtig inwoners, voor het grootste deel buitenlandse jongeren, verlieten het gebouw zonder incidenten of arrestaties. De Wielingen zal worden gesloopt en plaatsmaken voor honderd huurwoningen en kantoren.

Een belangrijk deel van de bewoners moest door de politie wakker worden gemaakt. De meeste bagage bestond uit rugzakken, maar ook stereo-installaties, fietsen en cannabis-planten werden op het laatste moment nog naar buiten gesleept. Hoewel duidelijk was dat het pand deze week zou worden ontruimd, kregen de bewoners van het complex pas gisteravond te horen dat de ontruiming vandaag zou plaatsvinden.

's Middags blijken nog weinigen in het pand zich van het dreigende gevaar bewust. “Binnenkort een ontruiming ? Oh, dan heb ik nog wel wat te doen”, schrikt Claudia (17) en spoedt zich naar haar kamer. Krap enkele weken woont ze hier nu en dat er een ontruiming zou volgen wist ze wel. Maar net als veel van de bewoners was ze er vanuit gegaan dat het allemaal zo'n vaart niet zou lopen. Jenny, Claudia's moeder, komt juist terug van het uitlaten van haar twee keffende hondjes en schrikt eveneens van de tijding. Bijna twee jaar woont ze nu in de Wielingen en haar kamer staat nog volgepakt met allerhande spullen. “Waar moet ik nou heen met mijn hondjes ?”, zegt ze teneergeslagen, “Had die vent van de Mabon (de projectontwikkelaar, red.) dat niet even kunnen vertellen.”

Met de Wielingen verliest de kraakbeweging een van zijn laatste grote vestingen. Het pand werd ooit in één adem werd genoemd met de Groote Keyser, Lucky Luyk, Tetterode en andere bolwerken van het verzet tegen de gevestigde orde. De ontruiming van deze panden was in de jaren tachtig nog goed voor paniekerige telefonades via het krakersalarm, gesleep met koelkasten voor de noodzakelijk geachte verdedigingswerken en andere koortsachtige activiteiten.

Bij de nakende inval in De Wielingen bleef een en ander beperkt tot een korte, feitelijke mededeling in het aktieblad NN, dat de ontruiming voor het einde van deze week werd verwacht. “Tja, het zal wel iets te maken hebben met het failliet van links, hè”, zo verklaart een medewerkster van NN de rust aan het actiefront.

Bij De Wielingen herinneren alleen de leuzen die buiten op de muur staan gekalkt aan daadkrachtiger tijden (“Stop citymisvorming ! Stop Yuppies ! Kraken gaat door”). De kapotgesmeten ruiten versterken een verlaten indruk. Binnen struikelt de bezoeker in de gangen over de neergekwakte rommel. De onttakelde centrale zaal herinnert in niets aan de feesten van studenten en krakers en de house-parties van weleer. Gas en licht zijn al sinds het begin van de zomer afgesloten. Enkele duizenden guldens die werden bijeengegaard met een benefietfeest voor het betalen van de GEB-rekening verdwenen spoorloos en sindsdien is het donker in de gangen van het gebouw.

De bewoners die zich de afgelopen jaren hebben ingezet voor het behoud van het pand hebben een goed heenkomen gezocht sinds duidelijk werd dat de ontruiming niet langer was tegen te gaan. Sindsdien bestond een belangrijk deel van de bezetting uit gelegenheidsbewoners: Britten, Ieren, Italianen, Polen en Joegoslaven. Van enige organisatie was geen sprake meer. “Er is hier moeilijk een eenheid te maken. Dat komt door de slechte vibraties die hier in de lucht hangen”, meent Casper (26), die hier tijdelijk (op doorreis) een onderkomen heeft. In de oorlog, zo heeft hij gehoord, bood De Wielingen onderkomen aan de Gestapo en dat heeft de atmosfeer er niet beter op gemaakt.

In twaalf jaar dat De Wielingen was gekraakt zijn echter meer factoren van invloed geweest op de sfeer. Met zijn ruim tachtig kamers ooit opgezet als weeshuis voor de hervormde gemeente, was het vooral de laatste jaren een komen en gaan van bewoners. Het pand werd bovendien in toenemende mate bevolkt door grote groepen junkies.

De spanningen liepen hierdoor dermate op, dat een aantal krakers vorig jaar een ontruiming organiseerde van verslaafde huisgenoten. Van sympathie uit de omliggende Rivierenbuurt was toen al niet veel meer over. Daar was men de vechtpartijen, de verloedering van het pand en de luidruchtige feestjes die er in de centrale hal werden gehouden meer dan zat.

De ontruiming van vandaag volgt op een jarenlange strijd tussen de krakers en de gemeente. Terwijl de krakers een verbouwing van het pand voor jongerenhuisvesting bepleitten, meende de gemeente dat renovatie niet langer haalbaar was. Na sloop van het pand zullen op de plek van de Wielingen ondermeer premie-huurwoningen, kantoorruimte en een parkeergarage verrijzen.

Een medestander van de krakers uit onverwachte hoek diende zich aan de vorm van de bond Heemschut. Deze particuliere vereniging tot het behoud van monumenten verzette zich tegen de sloop van het in complex, dat naar ontwerp van de architect ir. Friedhoff in 1930 werd gebouwd en sinds 1980 onder de gemeentelijke regeling als monument werd erkend. “De Scandinavische stijl van het pand is vrij uniek voor Nederland”, verzucht drs. J.P.J. van der Haagen, directeur juridische zaken van de bond Heemschut.

Tevergeefs trachtte Heemschut De Wielingen erkend te krijgen als Rijksmonument. Pogingen die echter mede strandden op het gebrek aan steun uit de deelraad Rivierenbuurt. Een opstelling waar de dreiging van een miljoenenclaim van projectontwikkelaar Mabon, die wat ongeduldig begon te worden bij het voortdurende uitstel van de plannen, zo zijn bijdrage aan heeft geleverd.

De gang van zaken rond De Wielingen is volgens Van der Haagen dan ook het bewijs dat die decentralisatie van het monumentenbeleid naar gemeentelijk niveau, zoals wordt bevorderd in de nieuwe Monumentenwet 1988, tot ongewenste resultaten kan leiden. “Het behoud van het monument komt pas op de derde plaats, nadat er is gekeken naar commerciële of volkshuisvestingbelangen”, concludeert Van der Haagen.