De lexicografische hereniging van Ossis en Wessis; ”Wendehälse' in de Duden

Een Mauerspecht is geen vogel maar ”iemand die (bij wijze van souvenir) stukken uit de vroegere Berlijnse muur brak'. Een Wendehals daarentegen is wel een vogel maar daarnaast (omgangstaal): denigrerend voor iemand die zich aan politieke veranderingen snel aanpast. Een Seilschaft is een door een touw verbonden groep bergbeklimmers, overdrachtelijk: een groep, die (in de politiek) nauw samenwerkt. Een Elefantenhochzeit ten slotte is omgangstaal voor: samensmelting van machtige ondernemingen, verenigingen en dergelijke. Het zijn vier van de vierduizend nieuw opgenomen woorden in de twintigste druk van Duden, Rechtschreibung der deutschen Sprache.

De opeenvolgende drukken van de ”Duden' vormden sinds 111 jaar een uitkomst voor alle Duitsers die twijfelden aan spelling of betekenis van een woord. Bijna veertig jaar lang waren daar echter een West- en een Oostduitse versie voor nodig. Met de eind augustus verschenen nieuwste druk ontstaat er voor de Duitsers ook op lexicografisch gebied weer eenheid.

De Duitse eenheid was ook de aanleiding voor het ontstaan van de eerste druk in 1880. In het voorwoord van een publikatie uit 1872 schrijft Dr. Konrad Duden dat hij zich voor de spelling van de Duitse taal was gaan interesseren ”toen de Duitse keizereer en de politieke eenheid van Duitsland geboren werden' en zijn voornaamste streven was het ontwikkelen van een spelling voor alle Duitsers.

Daarin slaagde hij en na een conferentie in 1901 over de staatsspelling bepaalde de redactie van het woordenboek in feite hoe Duitse woorden geschreven moeten worden. Van 1880 tot 1947 verschenen er dertien drukken. De dertiende druk was samengesteld door het Bibliografisch Instituut te Leipzig. In de drie westelijke bezettingszones verschenen licentie-uitgaven van die druk, maar inhoudelijk waren de uitgaven alle aan elkaar gelijk.

De eerste naoorlogse Duden was een haastwerkje. De herinneringen aan de nazi-tijd waren er - gecontroleerd door de geallieerden - slordig uitgehaald. Zo stond het woord Jude er helemaal niet meer in, het pejoratief Jüdchen echter nog wel, zij het zonder betekenis.

Vanaf het begin bleek dat de Oostduitse Duden niet alleen volgens taalkundige criteria samengesteld werd. Zoals bijna overal in de DDR bestreed men ook in de Duden het kapitalisme. De slachtoffers van die strijd waren onder vele lemmata te vinden. Begrippen als Weltreise en Freizeit werden - waarschijnlijk omdat ze in de DDR niet bestonden - eenvoudigweg geschrapt. Het meeste werk had men in Leipzig echter aan de betekenisomschrijvingen. Was in de Duden uit 1947 een prostituée nog een publieke vrouw, in 1955 heette zij ”een vrouw die haar lichaam uit hoofde van haar beroep prijs geeft'. In 1967 is de omschrijving veranderd en is er een beperking aan toegevoegd: ”in de klassenmaatschappij: vrouw die zich uit hoofde van haar beroep prijsgeeft'. In 1978 verandert alleen de toevoeging. Die luidt nu: vroeger en in het kapitalisme. In de Ost-Duden van 1988 wordt duidelijk dat men de strijd tegen de prostitutie heeft opgegeven. Vanaf dat jaar is ook in de DDR een prostituée gewoon een vrouw die prostitutie bedrijft.

De meeste veranderingen (en waarschijnlijk de meest onbegrijpelijke) onderging in de Leipziger Duden de betekenisomschrijving van het begrip fascisme. Aanvankelijke luidde die zo: ”openlijk terroristische dictatuur van de reactionairste, meest chauvinistische, meest imperialistische elementen van het financiële kapitaal'. Vervolgens: ”chauvinistische en openlijk terroristische verschijningsvorm van het imperialisme in het tijdperk van de algemene crisis in het kapitalisme'. Daarna werd het: ”openlijk terroristische dictatuur van de reactionairste en meest imperialistische elementen van het financiële kapitaal' om in 1988 te eindigen met: ”openlijk terroristische dictatuur van de reactionairste meest imperialistische kringen'.

De DDR-Dudens zijn merkwaardige relikwieën van een staat die niet meer bestaat. Vooral het exemplaar dat in 1980 uitkwam - 100 jaar na de eerste Duden - wekt de indruk dat er door de redactie lustig op los gescholden wordt. De NAVO is een agressief pact onder aanvoering van de VS; jeunesse dorée betekent een stelletje luilakkende uitbuiters; beursspeculanten zijn ook al uitbuiters, en meer in het algemeen is het steeds hetzelfde liedje: het is de schuld van het kapitaal.

Die herinneringen aan de DDR zijn in de laatste druk niet meer terug te vinden. Toch schrijft de redactie (samengesteld uit de vroegere Oost- en Westduitse redacties) in haar voorwoord dat er veel woorden opgenomen zijn uit de DDR die voor het begrijpen van de jongste geschiedenis van belang zijn. Woorden die in het gebied van de DDR nog steeds worden gebruikt staan ook in de nieuwe Duden, maar dan met de toevoeging: regionaal. Een zeer globale indeling, die zeker kritiek zal oproepen.

Kritiek op de Duden is er - vooral in West-Duitsland - altijd geweest. Het standpunt van de redactie is meestal een compromis, zodat zowel conservatieve als progressieve taalkundigen bij iedere nieuwe druk wel punten vinden waarmee ze het oneens zijn. Maar ook niet taalkundig geschoolden oefenen kritiek uit. Zo vroeg een vrouw aan de redactie in Mannheim hoe ze haar kippen moest roepen. Een medewerker vertelde haar dat van de uitdrukkingen Bille, Bille en Putt, Putt de tweede vaker voorkwam. Even later belde ze terug. Ze had diverse malen luid Putt Putt geroepen, maar er was geen kip gekomen. Als dat geen Schweinerei was!

Een punt van kritiek op deze eerste ”gesammtdeutsche' uitgave dat hout snijdt betreft de toevoeging in der ehem. DDR om aan te geven dat bepaalde woorden of uitdrukkingen tot het DDR-verleden behoren. Die uitdrukking is een pleonasme; de DDR bestaat immers niet meer. De samenstellers zagen dat ook wel in, maar vonden het nog te vroeg om in der DDR te schrijven. Men wilde rekening houden met de overgevoeligheden waar het de verschillen tussen Oost en West betrof. Zo blijken ook bij de ”eenheids-Duden' niet-taalkundige zaken van invloed geweest te zijn op de samenstelling. De redactie hoopt dat tegen de tijd dat de volgende druk verschijnt, de verschillen tussen Ossis en Wessis (ook nieuw opgenomen woorden) zo klein zijn geworden dat de toevoeging ehem. tot het verleden behoort.