Met het toverstafje van de kleur

Fotografie

Kun je de verloren tijd terughalen door historische zwartwitfoto’s digitaal in te kleuren, vraagt zich af.

Boven en rechtsonder: de ontploffing van een atoombom op het atol Bikini, een van de Marshalleilanden in de Stille Oceaan, op 25 juli 1946. De foto is genomen van bijna zes kilometer afstand. Hoofddoel van de test was zien wat een kernexplosie deed met oorlogsschepen; een reeks afgeschreven slagschepen is onder de wolk te zien. Vanaf 1950 testten de Verenigde Staten daar ook waterstofbommen. Foto’s Getty (zwart-wit), Omniboek (kleur)

‘Waarom zijn oude foto’s altijd in zwartwit?”, vraagt Calvin, het jongetje met de tijgerknuffel en de grote fantasie, aan zijn vader in een oude aflevering van de strip Calvin and Hobbes. „Hadden ze toen geen kleurenfoto’s?”

„Zeker wel”, zegt zijn vader. „Want die oude foto’s zijn kleurenfoto’s; het punt is dat de hele wereld in die tijd zwartwit was. Pas rond 1930 kreeg de wereld kleur. [...] Het zijn kleurenfoto’s van een zwartwitte wereld.”

 
Foto’s Omniboek

Iets van het idee dat de wereld als bij toverslag kleuren kreeg, hebben de makers van De tijd in kleur, beelden uit de wereldgeschiedenis 1850-1960 willen overbrengen. Zij kozen 200 foto’s uit dat tijdperk – van de oorlog op de Krim tot de Koude Oorlog, van de stoomtrein tot de eerste bemande ruimtereizen – en kleurden die digitaal in. Zo willen ze een „nieuwe blik op een tijd van monumentale veranderingen” bieden, en „de helderheid teruggeven aan een wereld waaraan die is ontnomen.”

 
Foto’s Omniboek

Dat eerste is gelukt; talloze onbekende foto’s uit de wereld katapulteren je naar de tijd van, zeg, de Opiumoorlogen in India of de Goldrush in Californië. De vraag is wel of dat dankzij de toegevoegde kleur is; zwartwitfoto’s hoeven in ‘helderheid’ niet onder te doen voor kleur. Zie de bekende zwartwitfoto’s van koningin Victoria op haar sterfbed, immigranten op Ellis Island, Karl Marx, Thomas Edison met zijn telegraaf – in kleuren, hoe verantwoord die ook zijn gekozen, lijken ze niet sterker dan in zwartwit. Dat is al helemaal zo bij de iconische zwartwitfoto van de Amerikaanse matroos die op Times Square, ter gelegenheid van het einde van de Tweede Wereldoorlog, een verpleegster kust. In kleur lijkt die een Hollywood-nabootsing, bijna vals.

 
Foto’s Omniboek

En dat de zee blauw is en palmboomblaren groen, tja, geeft dat meer kracht aan de zwartwitfoto van die atoombom op Bikini? Voor hetzelfde geld was die foto al in kleur bekend geweest, want kleurenfotografie bestaat al in enige vorm sinds 1861; zwartwit had vooral te maken met de efficiënte praktijk van persfotografen, en kranten en tijdschriften die niet in kleur publiceerden.

 
Lewis Powell

Foto Library of Congress / Omniboek

Toch zijn er ook foto’s waarmee het toverstafje van de kleur iets wonderbaarlijks doet: zoals met Lewis Powell, die wegens medeplichtigheid aan de moord op president Lincoln in 1865 zou worden geëxecuteerd. Maar met de toegevoegde kleuren – en die blik – lijkt het wel een fotoshoot voor Calvin Klein-hemdjes. Wij gaan niet terug in de tijd; die tijd komt zomaar, pats, bij ons.

Dan Jones en Marina Amaral: De tijd in kleur. Uitg. Omniboek, 432 blz.
    • Hans Steketee